POWIAT WILEJKA - Poszukiwania, opinie 
Rynek w Wilejce
fot. Belarusguide.com
Kościół p.w. Podwyższenia Krzyża św. (1906-13)
Zamieniony (1988-89) na galerię sztuki, zwrócony wiernym (1990).
fot. www.the4feet.com
Cerkiew św. Marii Egipskiej (1865)
fot. www.the4feet.com
Rzeka Wilia pod Wilejką
fot. Belarusguide.com
Wilejka, Dawny szpital zamieniony przez Rosjan na największe na Wileńszczyźnie więzienie, obecnie znów szpital
Wilejka, Dawny szpital zamieniony przez Rosjan na największe na Wileńszczyźnie więzienie, obecnie znów szpital
fot. Anna Poklewska-Koziełł
Wilejka, Dawne miejsce egzekucji przy więzieniu (obecnie szpitalu)
Wilejka, Dawne miejsce mordów, dokonywanych przez NKWD i Niemców przy więzieniu - katowni (obecnie szpitalu)
fot. Anna Poklewska-Koziełł
Władyki, mogiła powstańców
Władyki, mogiła powstańców z 1863 roku
fot. Anna Poklewska-Koziełł
Pokaż na mapie
Pokaż na mapie - mapa topograficzna WIG 1:100000 Mapa topograficzna okolic 1:100 000


 Wileńszczyzna
 II Rzeczpospolita
 WILEJKA
biał. ВЯЛЕЙКА, (ВІЛЕЙКА), Vialiejka (Vileika),
hebr. וילייקה (Wilejka)
rej. ВЯЛЕЙСКІ ros. ВИЛЕЙКА Vileyka,

Miejscowość i ważny ośrodek żeglugi na Wilii, wzmiankowana (1500) jako Stary Kuraniec - centrum starostwa wilejskiego w powiecie oszmiańskim województwa wileńskiego. Należała do Kuranieckich (XVI w.), następnie kupiona przez Paców. W majątku ziemskim stał pałac.

Zagrabiona w II rozbiorze (1793) została podarowana przez carycę Katarzynę II rosyjskiemu generał-gubernatorowi Mińska Karniejewowi. Otrzymala też wówczas (22 stycznia 1796) carski herb i stała się miastem rejonowym (powiatowym).

Miasto zostało mocno zniszczone podczas pożaru (1810) i podczas wojny Rosji z Napoleonem (1812).

Istotne znaczenie dla rozwoju miasta miało uruchomienie żeglugi rzecznej w połowie XIX w. Rajnold Tyzenhuas kupił (1855) dwa parostatki - większy "Kiejstut" do żeglugi na Niemnie "Neris" dla Wilii (1856). Żeglugę po Wilii utrudniał olbrzymi kamień, zwany Łysiną Paca znajdujący się pośrodku rzeki w Wilejce.

Podczas powstania listopadowego działający w mieście komitet powstańczy (8 kwietnia - 1 wrzesnia 1831) wystawił oddział (ponad 3 tys. jazdy i piechoty) pod dowództwem Radziszewskiego, rozbity jesienią 1831 roku przez wojska rosyjskie pod wodzą Safianowa.

Mieszkańcy Wilejki i okolic walczyli o niepodległość Polski także w powstaniu styczniowym. 16 maja 1863 oddział powstańczy, którym dowodził Wincenty Poklewski-Koziełł został zmasakrowany przez Rosjan w bitwie pod Władykami Chaczęcyckimi. W 3-godzinnej bitwie nad rzeką Ilia zginęło 120 powstańców (60% oddziału), a 50 utopiło się w rzece, zaledwie 25 dostało się do niewoli.

W końcu XIX wieku w liczącym ponad 3000 mieszkańców mieście istniała cerkiew (1860), szpital i browar. Wilejka znalazła się na trasie (1904) nowo budowanej linii kolejowej Wilejka-Królewszczyzna.

Podczas I wojny światowej w Wilejce stacjonowały oddziały rosyjskiego 10 korpusu Frontu Zachodniego. Zrewoltowane przez bolszewików wojska 8 listopada 1917 przejęły władzę w mieście. Od lutego do 16 XII 1918 Wilejka była okupowana przez Niemców, po czym wkroczyły tu oddziały bolszewickie Armii Czerwonej.

Na początku lipca 1919 roku Wilejka zostało wyzwolona przez oddziały Wojska Polskiego pod dowództwem gen. Stanisława Szeptyckiego, które atakując z rejonu Bogdanowa i Smorgoń odrzuciły wojska bolszewickie pod Mińsk.

10 lipca 1920 miasto zajęła znów armia bolszewicka.

Ponownie wyzwolona Wilejka w II Rzeczpospolitej była siedzibą powiatu, liczyła ponad 3,5 tys. mieszkańców.

W 1921 zdemontowano drugi tor na trasie Wilejka - Turmont, gdyż linia ta, łącząca Warszawę z Petersburgiem, w nowej sytuacji politycznej prawie całkowicie utraciła swoje dawne znaczenie. Tory wykorzystano do budowy trasy łączącej dawne zabory pruski i rosyjski w Wielkopolsce (z Kutna przez Konin do Strzałkowa), oddając ją 1 listopada 1921 do użytku.

Zajęta po 17 września 1939 przez Sowietów Wilejka zyskała za sprawą nowego agresora ponurą sławę. Wilejka była wówczas stolicą "obłasti" (województwa), obejmującej całą północno-wchodnią część Polski, która znalazła sie w granicach Białoruskiej Republiki Sowieckiej. W dawnym szpitalu, zamienionym jeszcze przez władze carskie na największe na Wileńszczyżnie więzienie, urządziła swoją katownię sowiecka tajna policja - NKWD/GRU.

Gdy 22 czerwca Sowietów zaatakowali dotychczasowi przyjaciele - narodowo-socjalistyczne Niemcy "Z pootwieranych cel kazano wychodzić poza bramę więzienną i w pozycji klęczącej czekać, aż pewna ilość więĄniów zostanie wydzielona do marszu. Przed wyruszeniem kolumn na dziedzińcu odczytano z listy nazwiska kilkudziesięciu więĄniów i oddzielono ich od całości. [Julian Siedlecki, Losy Polaków w ZSRR w latach 1939-1986, Londyn 1988 s. 59]

Oddzielona grupę skazanych na karę śmierci za dzialałność konspiracyjną zaraz zamordowano. Sowieci wymordowali też więzniów słabszych fizycznie i chorych.

Podobnego okrucieństwa dopuściły się władze sowieckie w Berezweczu oraz na aresztantach w Łucku, Dubnie, Prowieniszkach i Krzemieńcu, a także wywożonych kobietach, dzieciach i starcach umierających z zimna, głodu, wyczerpania i chorób.

W budynku nadal mieściło się więzienie - najpierw niemieckie, później sowieckie. Obecnie budynek ten powrócił do swego pierwotnego przeznaczenia i znajduje się tam szpital. Parę lat temu ekshumowano ludzkie szczątki, pochowane na nowym cmentarzu w Wilejce. Niemcy okupowali Wilejkę od 26 czerwca 1941 do 2 lipca 1944.

Od 1991 roku miasto na Białorusi, liczy obecnie blisko 30 tys. mieszkańców.

Więcej informacji:

Ks. Tadeusz Krahel, Zginęli w końcu czerwca 1941 roku, w: "Czas Miłosierdzia"

Historia miasta po białorusku


Wydrukuj stronę