Pokaż na mapie
Pokaż na mapie - mapa topograficzna WIG 1:100000 Mapa topograficzna okolic 1:100 000



 Wileńszczyzna
 WILNO
POD OKUPACJĄ SOWIECKĄ (1944-1990)


W I Rzeczpospolitej;
Pod zaborem rosyjskim (1795-1915);
U progu niepodległości (1914-1922);
W II Rzeczypospolitej (1922-1939);
Podczas II wojny światowej (1939-1945);
Pod sowiecką okupacją (1944-1990);
Stolica niepodległej Litwy (od 1990);

Na początku sierpnia 1944 r. w okolice Wilna przybyła 4. dywizja NKWD generała P. Wietrowa. Represje sowieckie uderzyły przede wszystkim w żołnierzy Armii Krajowej i przedstawicieli rządu Rzeczypospolitej. W końcu sierpnia 1944 r. aresztowano Okręgowego Delegata Rządu w Wilnie, Zygmunta Fedorowicza. Kolejne aresztowania pracowników wileńskiej Delegatury zakończyły się w październiku 1945 roku procesem przed sowieckim trybunałem wojskowym. W czerwcu 1945 roku uwięziono następcę Fedorowicza - Jerzego Dobrzańskiego. Ostatni Delegat Rządu RP w Wilnie, Adam Galiński został uwięziony w lipcu 1945 roku.

Siepacze z NKWD pojmali też kolejnych komendantów Wileńskiego Okręgu AK - ppłka Juliana Kulikowskiego "Ryngrafa", ppłka Stanisława Heilmana "Wileńczuka" i ostatniego dowódcę wileńskiej Armii Krajowej - majora Wincentego Chrząszczewskiego "Ksawerego".

Z jednego tylko więzienia na Łukiszkach w Wilnie w lutym i marcu 1945 roku do obozów w Stalinogorsku, Stalino i Dzierżyńsku wysłano 3 transporty z ok. 6,5 tys. aresztowanymi Polakami - członkami polskich "kontrrewolucyjnych nacjonalistycznych powstańczych organizacji". wileński,Wilno przedrozbiorowe,Wilno,historia miasta,dzieje,Wilna

Wilno,Wilna,wileński,Wilno,wilno,historia,dzieje,Wilna

Pomimo eksterminacji sowieckiej niemieckiej Polacy stanowili (po wymordowaniu przez Niemców większości Żydów) do 1945 roku przytłaczającą większość mieszkańców Wilna. Diametralnie zmieniły to powojenne deportacje, określane mianem repartiacji, które to określenie nie może dotyczyć mieszkańców polskich Kresów, którzy nie wracali do Ojczyzny, ale byli jej pozbawiani, stąd właściwsze jest słowo ekspatriacja .

Pomimo nawoływań zwłaszcza duchowieństwa katolickiego do pozostania w Wilnie większość Polaków w obliczu nasilającego się terroru sowieckiego decydowała się na wyjazd do Polski "lubelskiej".

Wśród nich znaleźli się profesorzy uniwersytetu wileńskiego. Na obczyźnie w Londynie powstała organizacja Społeczność Akademicka USB (S. Kościałkowski, W. Komarnicki, Wiktor Sukiennicki, Walerian Meysztowicz i Marian Bogusz-Szyszko, który utworzył szkołę malarską) Większość ocalałej kadry naukowej, administracji i studentów wyjechała do Torunia, gdzie powstawał nowy uniwersytet. Znaleźli się rektor W. Dziewulski i prorektor T. Czeżowski. Uniwersytet Mikołaja Kopernika do dzisiaj z dumą podkreśla ciągłość tradycji z wileńskim Uniwersytetem Stefana Batorego. wileński,Wilno przedrozbiorowe,Wilno,historia miasta,dzieje,Wilna

Wilno,Wilna,wileński,Wilno,wilno,historia,dzieje,Wilna

Próbę reaktywacji półlegalnego Wydziału Teologicznego USB z siedzibą w Białymstoku podjął ks. prof. Michał Klepacz, po wydaleniu z Wilna 30 kwietnia 1945 roku, tzw. transportem akademickim. Ks. prof. Klepacz (później biskup diecezji łódzkiej, zastępujący Ks. prymasa Stefana Wyszyńskiego podczas jego uwięzienia) został też ostatnim doktorantem honoris causa (1947) uniwersytetu wileńskiego (ceremonia odbyła się półlegalnie w Białymstoku). Wydział teologiczny został zlikwidowany przez komunistów w 1948 roku.

Arcybiskup wileński, ks. Romuald Jałbrzykowski wyjechał do Białegostoku gdzie pozostał aż do śmierci ordynariusz-metropolita Archidiecezji Wileńskiej z siedzibą w Białymstoku. Jego wikariuszem generalnym został Adam Sawicki, dawniej kanclerz kurii wileńskiej (w styczniu 1945 r. został przez Rosjan osadzony w więzieniu, a następnie wysłany za krąg polarny do kopalni w Incie, zwolniony (1946) z powodu krańcowego wyczerpania).

Wileńscy partyzanci kontynuowali walkę w nadziei na nieuchronny - jak się wydawało - konflikt Sowietów z aliantami zachodnimi. Część żołnierzy V Wileńskiej Brygady AK [zwana "Brygadą Śmierci"] majora Zygmunta Szendzielarza "Łupaszki" przedostała się za "linię Curzona", gdzie wiele lat kontynuowała działalność niepodległościową. wileński,Wilno przedrozbiorowe,Wilno,historia miasta,dzieje,Wilna

Wilno,Wilna,wileński,Wilno,wilno,historia,dzieje,Wilna

Mjr Zygmunt Szendzielarz "Łupaszka" był przed wojną dowódcą szwadronu w 4. pułku ułanów zaniemeńskich w Wilnie, Po walkach w okolicach Wołkowyska przedarł się na Białostocczyznę został dowódca oddziału partyzanckiego Białostockiego Okręgu OAK (Obywatelskiej Armii Krajowej AOK). Oddział został rozbudowany do stanu brygady liczącej ponad 250 żołnierzy. Zastępcą majora "Łupaszki" został porucznik Lech L. Beynar "Nowina" (późniejszy pseudonim Paweł Jasienica).

Od jesieni 1945 "Łupaszka" podlegał eksterytorialnemu Wileńskiemu Okręgowi AK [przeniesionemu na teren "Polski lubelskiej"], przekształconemu następnie w Ośrodek Mobilizacyjny Wileńskiego Okręgu AK.

Brygada wykonała kilkadziesiąt udanych akcji bojowych przeciwko siłom NKWD, UB, KBW, MO i LWP, stoczyła zwycięską walkę z grupą operacyjną NKWD i KBW w rejonie Majdan-Topiło, zlikwidowała prokuraturę sowieckiej 5. Armii Pancernej w Brzezinach, rozbiła grupę operacyjną 2. pułku Ludowego Wojska Polskiego pod Sikorami, zniszczyła grupę operacyjną NKWD, UB i LWP w Miodusach Pokrzywnych.

Od kwietnia 1946 roku oddziały partyzanckie "Łupaszki" operowały na terenach Pomorza Zachodniego, Wschodniego, Borów Tucholskich, Warmii i Mazur, Białostocczyzny i Podlasia. Na Pomorzu "Łupaszka" rozbił i rozbroił kilkadziesiąt posterunków Milicji Obywatelskiej i placówek Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w powiatach Tuchola, Stargard i Kościerzyna, Koszalin, Człuchów, Kartuzy, Ostróda, Szczytno. wileński,Wilno przedrozbiorowe,Wilno,historia miasta,dzieje,Wilna

Wilno,Wilna,wileński,Wilno,wilno,historia,dzieje,Wilna

Oddziały V Brygady Wileńskiej stworzyły w 1946 roku zupełnie nową taktykę działania, nie spotykaną w innych oddziałach podziemia niepodległościowego. Nie wiązały się na dłużej z konkretnym terenem, nie miały stałych baz. Stale zmieniały miejsca pobytu. Rekwirowanymi samochodami pokonywały szybko znaczne odległości - do kilkuset kilometrów. Działały w grupach liczących 15-30 ludzi, a ich zaopatrzenie mieściło się w chlebakach.

Major Zygmunt Szendzielarz "Łupaszka" został aresztowany 30 czerwca 1948 roku na Podhalu i zamordowany przez UB w więzieniu mokotowskim 8 lutego 1951 roku. Wraz z nim zginęli: ppłk Antoni Olechnowicz "Podhorecki", ppor. Lucjan Minkiewicz "Wiktor" i kpt. Henryk Borowski "Trzmiel". Z pozostałego na Białostocczyźnie oddziału ppor. Lucjana Minkiewicza "Wiktora", a następnie kpt. Władysława Łukasiuka "Młota" powstała w lutym 1946 roku VI Brygada Wileńską, operujący na Podlasiu - po obu stronach Bugu. licząca do 60-70 żołnierzy.

Po rozpadzie struktur WiN ("Wolność i Niezawisłość") w wyniku amnestii z lutego 1947 roku VI Brygada, walcząca w okolicach Sokołowa i Bielska Podlaskiego, stała się jednym z najgroźniejszych oddziałów antykomunistycznych w skali całej Polski. Jeszcze w 1948 roku w walce z oddziałami kpt. "Młota" - operacji "Z" brało udział ok. 2 tys. żołnierzy KBW (Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego) i funkcjonariuszy UB. wileński,Wilno przedrozbiorowe,Wilno,historia miasta,dzieje,Wilna

Wilno,Wilna,wileński,Wilno,wilno,historia,dzieje,Wilna

Po śmierci kpt. "Młota" w czerwcu 1949 dowództwo objął kpt. "Huzar" który kontynuował zwalczanie agentury UB i szczególnie szkodliwych lokalnych przedstawicieli PPR. Grupa na lewym brzegu Bugu pod dowództwem st. sierżanta Adama Ratyńca "Lamparta" dotrwała do 12 maja 1952, kiedy to zniszczona została przez KBW podczas operacji pod Sokołem k. Mielnika.

W wyniku strat ponoszonych w starciach z KBW i UB, we wrześniu 1952 oddział kpt. "Huzara" stopniał jednego patrolu który padł ofiarą prowokacji MBP - "V Komendy WiN". Zwabiony przez prowokatorów "V Zarządu" WiN do Warszawy kapitan "Huzar", formalnie ostatni dowódca VI Brygady Wileńskiej, został tam 28 października 1952 aresztowany i zamordowany (1953) w Białymstoku.

Po zmuszeniu do wyjazdu większości Polaków, dominującą rolę w Wilnie zdobyli napływowi Litwini oraz Rosjanie. Represje sowieckie skierowały się teraz przeciw Litwinom. Prymas Litwy ks. arcybiskup Julijonas Steponaviczius został osadzony w areszcie domowym na wsi, gdzie przebywał 16 lat.

Odsetek Litwinów w partii komunistycznej spadł z 32% w 1945 roku do 27% w 1950 roku, a Rosjan odpowiednio z 54% do 52%.

Pierwsze 70 tysięcy deportowano jesienią 1947 roku. Największe po wojnie deportacje ludności na Litwie sowieckiej nastąpiły 22-23 maja 1948 r. Wywieziono na Syberię i do Kazachstanu lub uwięziono ponad 40-70 tys. osób. Kolejna deportacja blisko 29 tys. osób nastąpiła 25-28 marca 1949 roku. 2-3 października 1951 roku deportowano kolejne 16 tys. osób. Deportacje trwały do 1953 roku.

Walki z litewską partyzantką antykomunistyczną trwała do 1952 roku, a pojedyncze grupy utrzymywały się do 1956 roku. Partyzanci litewscy posiadali centralny sztab (1946-51), pozostający pod kierownictwem Zjednoczonego Demokratycznego Ruchu Oporu (Bendras Demokratinio Pasipresinimo Sajudis). Do 1949 roku litewski ruch oporu paraliżował administrację komunistyczną, wileński,Wilno przedrozbiorowe,Wilno,historia miasta,dzieje,Wilna

Wilno,Wilna,wileński,Wilno,wilno,historia,dzieje,Wilna

Spośród 1,9 miliona Litwinów (1945) wg szacunków litewskich, z bronią w ręku walczyło niecałe 30 tysięcy partyzantów, w końcu 1950 roku - 5 tysięcy, a pod koniec 1952 roku - 700. Podziemna prasa ukazywała się do 1951 roku. W wyniku represji sowieckich zginęło 65 tysięcy Litwinów.

Zdziesiątkowaniu uległo duchowieństwo katolickie, którego prześladowania ustały dopiero za Nikity Chruszczowa. 8 lipca 1948 roku komuniści znacjonalizowali wszystkie kościoły i świątynie. 30 maja 1950 r. wysadzono w powietrze górujący nad miastem pomnik Trzech Krzyży, wzniesiony (1916) według projektu Antoniego Wiwulskiego. 29-30 czerwca 1950 r. z frontonu katedry wileńskiej zburzono rzeźby św. Kazimierza królewicza, św. Heleny i św. Stanisława. wileński,Wilno przedrozbiorowe,Wilno,historia miasta,dzieje,Wilna

Wilno,Wilna,wileński,Wilno,wilno,historia,dzieje,Wilna

Katedrę przekształcono w Galerię Obrazów. W zrabowanych kościołach Sowieci tworzyli muzea ateizmu, sale kinowe, biblioteki. Większość świątyń - opuszczone stopniowo popadała w ruinę. Czynne były tylko kościoły p.w.: św. Piotra i Pawła, Dominikanów, św. Rafała.
Większości ulic nadano sowieckie nazwy, z rozdzielnika naustawiano pomniki Stalina, Lenina i pomniejszych bossów komunistycznych.

W okresie "odwilży" na początku rządów Chruszczowa 5 listopada 1956 r. litewscy komuniści "postarali się" w Moskwie o zakaz powrotu z zesłania urzędników dawnej Republiki Litewskiej oraz uczestnikom ruchu oporu.

1 lipca 1953 roku zaczęła się ukazywać redagowana początkowo głównie przez Żydów i Rosjan, polskojęzyczna gazeta "Czerwony Sztandar". Gdy redakcję przejęli wileńscy Polacy dziennik stawał się (niezależnie od przekazywanych treści będącej kalką gazet sowieckich) dla wilnian jedyną formą łączności z ojczystym językiem. Po uzyskaniu przez Litwę niepodległości i zmianie nazwy na "Kurier Wileński" wydawany jest obecnie w nakładzie 3 tys. egzemplarzy (2005).

Pomimo zelżenia terroru, ustania wywózek i aresztowań, w latach 1955-58 kolejna fala Polaków zdecydowała się na opuszczenie Wilna.

W roku 1963 rozpoczęto wyburzanie (mechanicznie, następnie dynamitem) kapliczek Kalwarii Wileńskiej.

1 maja 1957 r. pierwsze audycje nadała telewizja Litewskiej Republiki Sowieckiej. 21 grudnia 1960 r. w Moskwie sowiecki przywódca Nikita Chruszczow ostro potępił rozpoczęcie odbudowy zamku w Trokach i niewielkie prace konserwatorskie na zamkach w Birżach i Miednikach jako idealizowanie epoki feudalnej.

Zbudowano gmach Teatru Opery i Baletu (1974), wieżę telewizyjną (1980), budynek sejmu (1982), nowe mosty na Wilii, trasy szybkiego ruchu. Powstała nowa sieć trolejbusów, budynki uczelni, szpitali oraz szpetne architektonicznie osiedla mieszkaniowe. Na Górze Bouffałowej powstały socrealistyczne, przysadziste osiągnięcia sowieckiej architektury: pałac ślubów i pałac związków zawodowych. wileński,Wilno przedrozbiorowe,Wilno,historia miasta,dzieje,Wilna

Wilno,Wilna,wileński,Wilno,wilno,historia,dzieje,Wilna

Mimo możliwości rekonstrukcji, wyburzano całe kwartały zabudowy. Budowę nowych obiektów często wykorzystywano jako pretekst do niszczenia obiektów zabytkowych, cmentarzy, świątyń (meczet tatarski).

3 listopada 1970 r. otwarto najnowocześniejszą w Związku Sowieckim autostradę z Wilna do Kowna.

19 marca 1972 r. ukazało się pierwsze litewskie podziemne wydanie Kroniki Litewskiego Kościoła katolickiego nielegalnie przesyłane za granice. Do 1987 r. ukazało się 75 numerów.

Pod koniec blisko 20-letnich rządów Leonida Breżniewa w Wilnie zaczęły powstawać niewielkie grupy dysydenckie - 25 listopada 1976 r. Litewska Grupa Helsińska, 14-15 czerwca 1978 r. Litewska Liga Wolności z A. Terleckasem na czele, 13 listopada 1978 r. powstał Katolicki Komitet Obrony Praw Wiernych. wileński,Wilno przedrozbiorowe,Wilno,historia miasta,dzieje,Wilna

Wilno,Wilna,wileński,Wilno,wilno,historia,dzieje,Wilna

26 maja 1983 r. Sowieci intensyfikując akcję rusyfikacyjną wprowadzili nauczanie języka rosyjskiego nawet w przedszkolach i klasach zerowych.

W 1984 roku Sowieci zezwolili na wzniesienie pomnika Adama Mickiewicza. Pod nim zaczęto odbywać nielegalne spotkania, składać kwiaty.

Podczas badania podziemi obecnie nie istniejącego zamku dolnego w Wilnie, odnaleziono (1985), w kryptach katedry wileńskiej unikalny skarb, (270 drogocennych arcydzieł sztuki dekoracyjnej i jubilerskiej (najstarsze z XIV w. ) , puchary, kielichy i monstrancje (m.in. XVI wieczna monstrancja - dar Stanisława Gasztołda, syna pierwszego męża Barbary Radziwiłłówny-Alberta Gasztołda). Odnalezione precjoza schowano w budynku ratusza wileńskiego, obawiając się ich zagrabienia przez instytucje sowieckie. Fakt znalezienia skarbu ujawniono dopiero w lipcu 1998 roku.

23 sierpnia 1987 r. Litewska Liga Wolności zorganizowała pod pomnikiem A. Mickiewicza w Wilnie wiec protestacyjny w rocznicę zawarcia paktu Ribbentropa - Mołotowa. Wzięło w nim udział kilkuset osób.

3 czerwca 1988 r. na zebraniu inteligencji litewskiej w Wilnie powstał niezależny od Sowietów Ruch Przebudowy Litwy (Lietuvos Persitvarkymo Sajudis, LPS). 23 sierpnia 1988 r. w kolejną rocznicę paktu Ribbentrop- Mołotow w wiecu protestacyjnym wzięło już udział 150 tys. osób. wileński,Wilno przedrozbiorowe,Wilno,historia miasta,dzieje,Wilna

Wilno,Wilna,wileński,Wilno,wilno,historia,dzieje,Wilna

22 września 1988 r. rząd Litewskiej SRR uznał sowieckie deportacje za bezprawne, zrehabilitował zesłańców, przywrócił prawa obywatelskie oraz uznał prawo do kompensaty za utracony majątek. Dotyczyło to jednak tylko ofiar ostatnich deportacji z lat 1949-51, ustawa nie objęła więc Polaków deportowanych wcześniej.

6 października 1988 r. prezydium Rady Najwyższej LSRR przywróciło litewskie symbole państwowe: żółto-zielono-czerwoną flagę oraz hymn. Dzień później na wieżę Góry Zamkowej uroczyście wciągnięto flagę Litwy.

19 października 1988 r. przywódcą partii komunistycznej wybrano A. Brazauskasa. 22-23 października odbył się zjazd założycielski Litewskiego Ruchu Przebudowy "Sajudis". Wileńska katedra została zwrócono wiernym. Pomimo wielu próśb nie przywrócono jednak do dzisiaj możliwości odprawiania nabożeństw w języku polskim.

25 marca 1989 r. w wyborach na Zjazd Deputowanych Ludowych ZSRR zdecydowaną większość zdobyli przedstawiciele Sajudisu. 18 maja 1989 r. Rada Najwyższa LSRR uchwaliła Deklarację o Suwerenności Państwowej Litwy oraz uznała pierwszeństwo ustaw republikańskich nad ustawami ZSRR. 14 czerwca 1989 r. uroczyście uczczono w Wilnie rocznicę deportacji w czerwcu 1941 r. Odbudowano zburzone przez Sowietów (1950) Trzy Krzyże na Krzywej Górze.

19-20 grudnia 1989 r. na nadzwyczajnym XX zjeździe litewskich komunistów, stanowiący większość reformatorzy oddzielili się od Moskwy i utworzyli samodzielną partię socjaldemokratyczną. Tworzący partyjny "beton" komuniści utworzyli Komunistyczną Partię Litwy (ZSRR). wileński,Wilno przedrozbiorowe,Wilno,historia miasta,dzieje,Wilna

Wilno,Wilna,wileński,Wilno,wilno,historia,dzieje,Wilna

Więcej informacji:

V i VI Brygada Wileńska

W I Rzeczpospolitej;
Pod zaborem rosyjskim (1795-1915);
U progu niepodległości (1914-1922);
W II Rzeczypospolitej (1922-1939);
Podczas II wojny światowej (1939-1945);
Pod sowiecką okupacją (1944-1990);
Stolica niepodległej Litwy (od 1990);


Wydrukuj stronę