Bitwa pod Orszą, 1514

Kościoły Orszy. Po lewej dominikański (fundacji Hieronima Druckiego-Sokolnickiego z 1649, za Sowietów dom kultury, obecnie remontowany) Po prawej franciszkański (1680) św. Antoniego. Zakonników wyrzucono stąd po powstaniu listopadowym, a po powstaniu styczniowym zrobiono tu więzienie. Ok. 1975 kościół zniszczono "poszerzając" ulicę. Według miejscowych podań tunel spod ocalałego klasztoru franciszkańskiego miał prowadzić na drugą stronę Dniepru. Widok z pocz. XX wieku

Unicki kościół bazylianów Opieki Matki Bożej, fundacji (1774) starosty orszańskiego Jana Lenkowicza. Widok z pocz. XX wieku

Po lewej remontowany kościół dominikanów, po prawej klasztor bazylianów (wzniesiony na prawym brzegu Orszycy z 1642, po kasacie unii przekazany - w 1832 - prawosławnym). Tu znaleziono (1812) porzucone przez wycofujące się wojska napoleońskie tzw. "Orszańska Ewangelię" z XIII w. jednej z najstarszych zabytków piśmiennictwa tych terenów, powstały prawdopodobnie w Połocku
fot. Historia Orszy (po rosyjsku)

Pokaż na mapie
 Witebskie
 I Rzeczpospolita
 ORSZA
biał. ВОРША, Vorsza, РША, Rsza, rej. АРШАНСКІ ros. ОРША Orsha,
hebr. אורשה

Osada przy ujściu Orszycy do Dniepru wzmiankowane w latopisach ruskich (1067). W 1116 zajęta przez Wiaczesława - syna księcia kijowskiego, Włodzimierza Monomacha.

Od połowy XIII w. własność książąt litewskich. Wraz z Litwą znalazło się w granicach Rzeczpospolitej. W 1394 wielki książe Witold osadził tu swego namiestnika. W 1501 miasto zajmują na krótko oddziały moskiewskie.

W 1512 roku wielki książę moskiewski Wasyl III ponownie rozpoczął wojnę z Polską i Litwą pod pretekstem niewłaściwego traktowania jego siostry Heleny, wdowy po królu Aleksandrze Jagiellończyku.

8 września 1514 r. 26-tysięczny korpus pod wodzą księcia Konstantego Ostrogskiego rozbił nad rzeką Kropiwną pod Orszą 3-krotnie silniejszą armię moskiewskich najeźdźców (dzień ten był obchodzony po odzyskaniu niepodległości przez Białoruś jako "Dzień Białoruskiej Sławy Wojennej" - obecnie zakazany), biorąc 5 tysięcy jeńców. Sukcesu nie udało się jednak wykorzystać. Ostrogski dopiero w końcu września stanął pod Smoleńskiem. Wasyl Szujski zdążył przygotować twierdzę do obrony i Smoleńsk pozostał przy Moskwie.

Ponowne ataki moskiewskie zostały odparte w latach 1534 i 1535. Orsza stanowiła północną część systemu umocnień naddnieprzańskich, stojąc zawsze na drodze ataków moskiewskich w kierunku Wilna i Rzeczpospolitej. Ziemie te były szczególnie bezlitośnie łupione przez najeźdźców. W 1564 Mikołaj "Rudy" Radziwiłł, hetman wielki litewski znów pokonał pod Orszą wojska moskiewskie, atakujące Litwę i Inflanty.

Lew Sapieha ufundował (1580) drewniany kościół jezuitów. Ponowna okupacja moskiewska (1581) przynosi miastu wielkie zniszczenia.

Coraz liczniejsza społeczność żydowska w mieście posiadała (od 1623) własny samorząd (kahał).

W XVII wieku zabezpieczona przez odzyskanie Smoleńska, licząca ponad 5 tysięcy mieszkańców Orsza stała się jednym z większych miast kresowych Rzeczpospolitej. Po 1630 działa tu drukarnia.

W Orszy ustanowiono (1566) sejmik powiatowy poprzedzający obrady litewskiej Konwokacji (namiastki litewskiego sejmu). Sejmiki odbywały się do 1772.

W 1620 roku król Zygmunt III Waza nadał Orszy prawa miejskie (lokację na prawie magdeburskim).

Po rozbiciu pod Orszą (1654) wojsk Janusza Radziwiłła, hetmana wielkiego litewskiego, przez armię moskiewską kniazia Trubeckiego, Orszę okupowali Rosjanie.

Zajęta przez Moskwę twierdza została odzyskana przez Rzeczypospolitą w lipcu 1660 r. Miasto podczas okupacji moskiewskiej opustoszało.

Stąd pochodził chorąży orszański Andrzej Kmicic, bohater sienkieiwczowskiego "Potopu". Rodzina Kmitów, z której wywodzili się mścisławscy wojewodowie, do dziś żyje w Mścisławiu. Blisko Orszy leżą Babinicze, od których zapewne Sienkiewicz wziął przybrane nazwisko Kmicica.

Jezuici korzystając z przywileju Zygmunta III Wazy założyli tu kolegium, zbudowali nowy murowany (1690) kościół i dwupiętrowe kollegium ( wszystko fundacji Jana III Sobieskiego). W 1693 powstał tu "Kodeks orszański" (przechowywany w Ossolineum)- zbiór dramatów i sztuk teatralnych, wykorzystywany przez teatry Warszawy, Witebska, Nowogródka, Połocka i samej Orszy, gdzie jezuici prowadzili szkołę teatralną. Zakonnicy założyli tu też piękny park, isniejący do dziś. We wrześniu 1708 oddziały cara Piotra Wielkiego spaliły miasto. W XVIII w. miasto zostało zdominowane prze ludność żydowską.

Powiat Orszański po odpadnięciu Smoleńszczyzny od Polski w wieku XVII, nosił nazwę "ziemi Orszańskiej". Dopiero za Stanisława Augusta przyłączony został do województwa witebskiego, istniejącego do pierwszego rozbioru (5 sierpnia 1772). Południowa część powiatu Orszańskiego pozostawała przy Rzeczpospolitej do II rozbioru (1793). Przez ten czas powiaty orszański i witebski miały siedzibę sejmiku w miasteczku Chołopienicze (woj. mińskie).

6 lipca 1812 do miasta wchodzą wojska Napoleona. Tędy też wiodła droga ich odwrotu spod Moskwy. Kiedy 20 listopada 1812 Napoleon wychodził z Orszy miał ze sobą już tylko 35-tysięczną armię, za którą szła druga "armia" - 25 tysięcy maruderów. Tutaj Bonaparte wydał rozkaz spalenia 63 pontonów, jakie pozostawiono w mieście w czasie marszu na Moskwę (chodziło o pozyskanie koni dla artylerii). Skutkiem tej pochopnej decyzji budowa przeprawy przez Berezynę trwała zamiast kilku godzin parę dni.

Tuż przed rewolucją bolszewicką żyło tu jeszcze ponad 3 tysiące katolików (głównie Polaków). W Orszy było siedem kościołów, z których ocalał tylko jeden, pozostałe zniszczono w czasie komunizmu.

Tu znajdowało się jedno z największych więzień na Białorusi w czasach sowieckich. Podczas II wojny światowej Niemcy wymordowali w miejscowym getcie około 5 tysięcy Żydów (26-27.XI.1941). Armia sowiecka użyła tutaj pierwszy raz (1941) rakiet - "katiuszy".

Nieopodal Orszy rosyjscy i białoruscy dygnitarze symbolicznie złamali (1995) graniczny szlaban na znak ZBiR-owskiej przyjaźni.

W Orszy znów działa kościół katolicki św. Józefa (początek XIX w.), barokowe: klasztor Trynitarzy i cerkiew św.Trójcy oraz klasztor Bazylianów.




Orsza zła stacja, sen lękliwy,
o ucieczce Polaków
przez trzysta lat coraz dalej na zachód...
Więc to może w Orszy zgubiłem się sześcioletni
I pociąg repatriantów ruszał, zostawiając mnie
Na zawsze. Jakbym pojął, że będę kimś innym,
Poetą innego języka, z innym losem.
Jakbym zgadywał swój koniec u brzegów Kołymy.


Czesław Miłosz,
"Trwoga-sen 1918",
z tomu 'Kroniki' (1988)


Więcej informacji:
Ks. Karol Tomecki, Zamki i pola bitew województwa mścisławskiego
Opis bitwy pod Orszą 1514
Zygmunt Gloger, Geografia historyczna ziem dawnej Polski
Kampania napoleońska w Rosji - Bitwa nad Berezyną
Historia Orszy (po angielsku)


Wydrukuj stronę