fot. www.velizh.by.ru

Herb Wieliża, nadany 20 marca 1585 roku przez Stefana Batorego

 Witebskie
 I Rzeczpospolita
 WIELIŻ
ros. Vialiž

Gród nad zachodnią Dźwiną, pierwszy raz wspomniany gdy ok. 1385 roku po zdobyciu przez wielkiego księcia litewskiego Witolda został zbudowany tu zamek. Wraz z sasiednimi Newelem i Siebieżem Wieliż stanowił bramę do miejskich republik Tweru i Nowogrodu, a zarazem obronę przed Kawalerami Mieczowymi z krzyżackich Inflant.

Opanowany w końcu XV wieku przez Moskwę, która wzniosła tu (1536) nową twierdzę z 9 wieżami.

Za panowania Zygmunta Augusta wojska hetmana litewskiego Mikołaja Radziwiłła odzyskały Wieliż (1562), jednak wojska moskiewskie odbiły wkrótce twierdzę.

Podczas wyprawy Stefana Batorego, po odzyskaniu (1579) Połocka działania wojenne rozpoczęto w pierwszych dniach lipca 1580 roku. Zadanie 6-tysięcznej armii wojsk pod dowództwem hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego (w żałobie po stracie drugiej żony - 19-letniej Krystyny Radziwiłłówny i córeczki Elżbiety) było zdobycie Wieliża. Po kilkudniowym oblężeniu 7 sierpnia 1580 roku twierdza została zdobyta. Pozostawiwszy załogę w Wieliżu Zamoyski pośpieszył pod Wielkie Łuki, gdzie 27 sierpnia, połączył się z głównymi siłami Rzeczypospolitej prowadzonymi przez samego króla Stefana Batorego. Po krwawych i ciężkich walkach Wielkie Łuki ogarnięte pożarem kapitulowały 6 września 1580 roku.

Powrót Wieliża do rzplitej potwierdził pokój w Jamie Zapolskim (1582). Sąsiedni Newel pozostał po stronie moskiewskiej. Podobnie obecnie przebiega rosyjsko-białoruska granica. Obydwa zamki zgodnie z układem pokojowym zburzono.

Król Stefan Batory, któremu miasto zawdzięczało powrót do Rzeczypospolitej nadał Wieliżowi 20 marca 1585 roku lokację na prawie magdeburskim i herb - złoty krzyż w niebieskim polu, a pod nim srebrny miecz ze złotą rękojeścią. Miasto zostało siedzibą królewskiego starosty.

W 1632 roku armia moskiewska znów zaatakowała kresy Rzeczpospolitej, oblegając Smoleńsk W 1633 Moskwa zdobyła Połock, oraz Wieliż, Uświat i Ozieryszcze. Rzeczpospolita odzyskała te miasta po udanej odsieczy Smoleńska (1634) i traktacie w Polanowie.

Wieliż - jako gród graniczny, jeden z pierwszych padł ofiarą najazdu moskiewskiego (1654) za panowania cara Aleksego Michajłowicza, którego wojska spaliły miasto.

Pozostał przy Moskwie także po podpisaniu rozejmu w Andruszowie 30 stycznia 1667 roku, gdy Rosjanie zwrócili większość ziem województwa witebskiego. Dopiero na mocy "wieczystego pokoju" Grzymułtowskiego (1686) powrócił do Rzeczypospolitej jako siedziba powiatu.

Ponownie zagarnięty przez Rosję w I rozbiorze (1772) już do Rzeczypospolitej nie powrócił. Wkrótce caryca Katarzyna II potwierdziła prawa miejskie (1776) Wieliża. W 1799 w mieście było blisko siedemset domów, 7 cerkwi greck0-katolickich (zamienionych dekretem carskim w 1840 r. na prawosławne), w tym 3 murowane, 2 murowane kościoły (jeden z 1754 roku fundacji Bazylego Daszkiewicza).

Jeszcze w 1860 na ponad 1300 domów było zaledwie 17 murowanych toteż wielki pożar w październiku 1861 roku zniszczył większośc miejskiej zabudowy.

Choć w końcu XIX wieku najbliższa stacja kolejowa znajdowała się w Rudni, 93 kilometry na północny zachód od miasta, Wieliż liczył już ponad 18 tys. mieszkańców.

Wieliż zapisał się w historii Białorusi jednym z największych antybolszewickich zrywów 1919 roku - "powstaniem wieliżskim", gdy kilkadziesiąt tysięcy ludzi niemal gołymi rękoma przez kilka tygodni walczyło z dywizjami bolszeiwkiej Armii Czerwonej.

Od 1991 miasto Federacji Rosyjskiej, 134 kilometry od Smoleńska.