Krzemieniec, rys. Napoleona Ordy (ok.1880)
Góra Bony, widok z początku XX w.
Góra Bony, widok z początku XX w.
Góra Bony, widok współczesny
Góra Bony, widok współczesny
fot. © Radek Orski
Ruiny zamku na Górze Bony
Ruiny zamku na Górze Bony
Fot. Buzar
Kościół licealny, widok z Góry Bony
Kościół licealny, widok z Góry Bony
fot. © Radek Orski

Znajdujący się obok liceum barokowy kościół jezuitów (1720-30), późniejszy kościół licealny, trzynawowy, z wysoką kopułą i dwiema wieżami od frontu ufundowali ostatni książęta Wiśniowieccy: Janusz, Antoni oraz Michał Serwacy. Po kasacie jezuitów stał się kościołem licealnym, po upadku powstania listopadowego skonfiskowany przez carat i zamieniony (1832) na cerkiew.
W r. 1919 został kościół znowu oddany katolikom. Freski jakie niegdyś zdobiły kościół zostały przez Rosjan pokryte farbą.

Polski kościół w Krzemieńcu
Polski kościół w Krzemieńcu
fot. © Radek Orski
Pomnik Salomei z Januszewskich Słowackiej- Beçu, matki Juliusza Słowackiego na cmentarzu tunickim

Pomnik Salomei z Januszewskich Słowackiej- Beçu (+ 1855), matki Juliusza Słowackiego na cmentarzu tunickim

fot. © Radek Orski
Pomnik pomordowanych profesorów liceum w Krzemieńcu

Pomnik profesorów liceum krzemienieckiego (zamordowanych przez niemiecki oddział SS Nachtigal na Górze Krzyżowej) na Cmentarzu Polskim. Niedaleko katedry prawosławnej na dawnym cmentarzu bazyliańskim znajdują się groby profesorów z początków XIX wieku

fot. © Radek Orski
Grób ułana na cmentarzu polskim w Krzemieńcu
Grób ułana na cmentarzu polskim w Krzemieńcu
fot. © Radek Orski
Kirkut (cmentarz) żydowski założony w XV wieku w Krzemieńcu
Kirkut (cmentarz) żydowski
założony w XV wieku
fot. Marcin Wolter
Krzemieniec, widok z ulicy Słowackiego na Góre Bony
Krzemieniec, widok z ul. Słowackiego na Góre Bony
fot. © Radek Orski
Pokaż na mapie
Pokaż na mapie - mapa topograficzna WIG 1:100000 Mapa topograficzna okolic 1:100 000


 Wołyń
 II Rzeczpospolita
 KRZEMIENIEC
łac. Cremenecia
ukr. КРЕМЕНЕЦЬ, Kremenets


Tarnopolskie - Brody, Radziechów, Tarnopol, Zbaraż, Zborów, Złoczów, Wołyńskie - Dubno, Horochów, Krzemieniec
 mapa 1:75 000 
PN -  ZACH
Beresteczko, Boremel, Brody, Łopatyń, Radziwiłłów

PN -  WSCH
Dubno, Krzemieniec, Poczajów

PD -  ZACH
Olesko, Podhorce, Podkamień, Pomorzany, Zborów, Złoczów

PD - WSCH
Horodyszcze, Tarnopol, Załoźce, Zbaraż

Gród nad rzeką Strypą, na pograniczu Wołynia i Podola. Leży w wąskim, a głębokim jarze, wśród wysokich i stromych wzgórz.

W XII w. stał tu drewniany gród książąt ruskich, tak silnie obwarowany, że nie zdobył go (1226) król Andrzej Węgierski. W 1240 roku jako jedyny zamek na całej Rusi nie został zdobyty podczas wielkiego najazdu Tatarów Batu-chana.

Nazwa miejscowości pochodzi od licznie spotykanych na okolicznych wzgórzach krzemieni, dzięki którym Krzemieniec słynął w swoim czasie z wyrobu skałek do strzelb.

Kolejny murowany zamek powstał na wyniosłej górze na przełomie XIII i XIV wieku. Warownia z kamienia wapiennego, miała nieregularny kształt dostosowany do terenu.

W XIV wieku Krzemieniec z Wołyniem przeszedł (1321) pod panowanie Litwy. Przejściowo zajął gród Kazimierz Wielki (1340).

Wielki książę Witold rozbudował zamek. Według niektórych żródeł więził tu księcia Świdrygiełłę.

W dolinie, u podnóża zamku rozwinęło się miasto. Prawa miejskie nadał Krzemieńcowi (1438) król Władysław Warneńczyk.

W XVI stuleciu rozbudową niewielkiej warowni kierowała królowa Bona, żona krola Zygmunta I, w której rękach znalazło się (1539) starostwo krzemienieckie. Jej imieniem nazwano też zamkowe wzgórze.

Mocą postanowień unii polsko-litewskiej w Lublinie (1569) Krzemieniec wraz całym Wołyniem przyłączono do Korony. W Rzeczypospolitej Krzemieniec był stolicą jednego z trzech powiatów województwa wołyńskiego i siedzibą starostów grodowych.

Zamek został zdobyty przez Kozaków Maksyma Krzywonosa (1648). Zniszczony, nigdy nie odzyskał świetności, powoli przekształcał się w malowniczą ruinę. Ruiny te zwiedził (1787) król Stanisław August Poniatowski. Z ruin roztacza się piękny widok na leżące w dole miasto i okolicę. W pogodne dni widać na zachodzie Ławrę Poczajowską.

W III rozbiorze Polski (1795) Krzemieniec został zagarnięty przez Rosję.

Powstałe w okresie krótkotrwałej liberalizacji rosyjskiego imperium za cara Aleksandra I Liceum Krzemienieckie (1805) zasłynęło w całej Polsce.
19 grudnia 1803 r. zezwolono na założenie tu gimnazjum wołyńskiego. Jego findator i twórca Tadeusz Czacki nabył po królu Stanisławie Auguście bibliotekę i gabinet numizmatyczny. Książę Józef Poniatowski ofiarował gabinet fizyczny i mineralogiczny po swoim stryju, prymasie.

Zbiory liczyły niebawem (1813) 32 tys. wolumenów książek, 20 tys. monet, założono ogród botaniczny, Otworzono (1807) szkołę geometrów i później mechaników.
Absolwentami uczelni byli m.in. Joachim Lelewel, Henryk Worcel oraz urodzony w Krzemiencu (1809) Juliusz Słowacki. Szkołę zlikwidował (1831/32) kolejny car Mikołaj I po powstaniu listopadowym. Bogate szkolne zbiory zarekwirowano do uniwersytetu w Kijowie.

Liceum Krzemienieckie, widok z Góry królowej Bony
Liceum Krzemienieckie, widok z Góry królowej Bony
fot. Marcin Wolter

Krzemieniec w okresie świetności liceum nazywany był "Atenami Wołyńskimi". a szkoła przez 30 lat była głównym ośrodkiem kultury polskiej południowo wschodnich Kresach. Uczęszczało tu 600 uczniów a 70% wydatków szkoły pokrywała szlachta i duchowieństwo wołyńskie z dobrowolnych ofiar.
Założone przez Tomasza Czackiego (1803) jako gimnazjum wołyńskie, a dopiero po śmierci założyciela nazwane (1819) Liceum Wołyńskim.
Jego uczniami byli m.in. poeci: Malczewski, Witwicki, Padura, Gosławski, Olizar, Korzeniowski, Zaborowski, historycy Wiszniewski i Wróblewski. Wśród profesorów było wielu wybitnych uczonych i artystów. Liceum posiadało bogate zbiory naukowe: mineralogiczne, fizyczne i numizmatyczne (zbiór 20 tys. monet) oraz bibliotekę (50 tys. volumenów). Do biblioteki i zbiorów numizmatycznych weszła część biblioteki i zbiorów Stanisława Augusta, a książę Józef Poniatowski podarował gabinety fizyczny i mineralogiczny po swoim stryju prymasie. Ogród botaniczny, założony przez Willibalda Bessera i Dionizego Miklera, należał do najlepiej urządzonych w Polsce.
Z czasem powstała też (1807) szkoła geometrów i mechaników.

Założyciel szkoły, Tadeusz Czacki, przeznaczył nań dawny klasztor jezuitów (1740) ufundowany przez ks. Michała Serwacego Wiśniowieckiego. Po kasacie jezuitów został gmach został przebudowany (1801) i oddany (1803) na gimnazjum Czackiego. Gdy szkoła przekształcone (1819) na liceum została zamknięta (1832)w władze rosyjskie umieściły tu prawosławne seminarium duchowne, a później szkołę żeńską.
Dopiero w 1920 roku zwrócono pomieszczenie zespołowi szkół (gimnazjum, seminarjum nauczycielskie, internat) Na uposażenie liceum rząd polski przekazał majątek ziemski 35 tysięcy hektarów. Zaniedbany przez rosyjskiego zaborcę został wówczas odnowiony.

Symboliczny grób Słowackiego (pochowanego ostatecznie w katedrze wawelskiej w Krakowie). Tu planowano początkowo sprowadzić jego zwłoki z Paryża.
Symboliczny grób Słowackiego (pochowanego ostatecznie w katedrze wawelskiej w Krakowie). Tu planowano początkowo sprowadzić jego zwłoki z Paryża.
fot. © Radek Orski
Pomnik Juliusza Słowackiego w polskim kościele w Krzemieńcu
Pomnik Juliusza Słowackiego w polskim kościele w Krzemieńcu
fot. © Radek Orski

Więcej informacji:
Opis architektury


Wydrukuj stronę