Zamek i katedra łacińska w Łucku, rys. Napoleona Ordy (ok.1880)
Panorama Łucka,
po lewej zamek, pośrodku katedra łacińska, po prawej zbór ewangelicki
Zamek Lubarta w Łucku

Zamku strzegło niegdyś 10 baszt, a do utrzymywania każdej z nich w dobrym stanie było obowiązane jedno z księstw wołyńskich. Obecnie zachowały tylko trzy baszty przy zamku górnym.
Mury zamkowe (wysokie na 10 metrów) otaczające trójkątny dziedziniec, miały 230 metrów długości.
Widok z początku XX wieku (powyżej) i współczesny (poniżej)

Wzniesiony z cegły zamek zajmuje niewysokie wzniesienie na wschodnich krańcach miasta. Położony w zakolu rzeki Styr, u ujścia do niej rzeczki Mały Głuszec. Pierwotne umocnienia były drewniano-ziemne. Budowę murowanego z cegły zamku rozpoczęto na przełomie XIII i XIV wieku. Ukończył ją syn wielkiego księcia Giedymina - Lubart (1335-85) Później stał się siedzibą wojewody wołyńskiego. Dostosowany do kształtu wzgórza zamek miał formę zbliżoną do trójkąta z basztami w narożach. Przez zachodnią prowadził wjazd na dziedziniec. W XVI wieku nadbudowano baszty.

Zamek górny stał na wzgórzu oblanym z dwóch stron wodami Styru, a z trzeciej Głuszcem. Od zamku dolnego i katedry oddzielała go głęboka fosa z wodą, przez którą prowadził zwodzony most. Później zastąpił go most kamienny, dotychczas zachowany.
Na górnym zamku stała początkowo drewniana katedra prawosławna (później unicka) św. Jana z pocz. XIII wieku, rozbudowana przez ks. Lubarta. W niej znalazły się groby książąt ruskich, litewskich (Lubarta i jego synów). Po pożarze w XVII wieku odbudowano ją jako murowaną.
Gdy okazała się zbyt mała, biskup unicki Sylwester Rudnicki rozpoczął wówczas budowę (1776) nowej katedry, wzorowanej na rokokowej katedrze św. Jura we Lwowie.
Rozbiór Polski przeszkodził wykończeniu świątyni, której niedokończone mury rząd rosyjski nakazał (1840) rozebrać, używając cegły jako fundamentów szpitala wojskowego.
W końcu XVIII wieku katedrę unicką przeniesiono do cerkwi Bazylianów, a po jej pożarze (1803) do cerkwi św. Pokrowy, gdzie przetrwała do zniesienia diecezji unickiej przez władze carskie po śmierci biskupa Krasowskiego (1826).

W miejscu pięknego mieszkalnego gotyckiego gmachu z czerwonej cegły, miejscu obrad wielkiego zjazdu monarchów (1429), starosta królewski Andrzej Koszyrski zbudował (1552) renesansowy pałac, wysoki na 18 metrów. Gdy pałac spalił się (1781), a zamek utracił znaczenie obronne, powstał tu (1789) tzw. dom szlachecki - parterowy, murowany dwór z wysokim łamanym dachem, przypominający wyglądem staropolskie dwory.
Zniszczeniu uległ również, zajmujący centralną część dziedzińca, sobór św. Jana Teologa. Na początku XIX w. w północnym narożniku dziedzińca zbudowano klasycystyczny pałac biskupi.

W 1765 zamek był już bardzo zniszczony. W wieży Swidrygiełły do archiwum przeciekała woda.
W XIX wieku zabudowania i mury zamkowe znalazły się w takim stanie że planowano nawet (1859-63) rozebranie ruin zamku, które groziły upadkiem. Ocaliła je interwencja ówczesnego generał-gubernatora kijowskiego Dundukowa-Korsakowa i gubernatora Bezaka.

Od strony północnej (od miasta) wznosiła się Baszta Władycza, wykorzystywana przed II wojną jako wieża obserwacyjną przez strażaków. U stóp baszty Władyczej stał dawny klasycystyczny pałac (XVIII w.) władyków (biskupów unickich).

Na dziedziniec zamkowy prowadzi wysoka wieża Lubarta, zarazem brama wjazdowa. Zdobiącą ją attykę renesansową usunięto (1890) na zarządzenie rosyjskiego burmistrza Amfiłowa, w obawie by nie zawaliła się na cara Aleksandra III, który zapowiedział zwiedzanie ruin. W wieży mieściło się dawniej archiwum aktów grodzkich i ziemskich województwa wołyńskiego.

Katedra rzymsko-katolicka w Łucku

Pierwsza drewniana katedra ufundowana (1427) przez wielkiego księcia Witolda stała naprzeciw obecnej katedry. Na jej miejscu powstała (1539) nowa kamienna w stylu renesansowym, której fundatorem był biskup Jerzy Falczewski.
Po pożarze (1724) przebudowana w stylu barokowym, kosztem biskupa Rupniewskiego. Po ponownym pożarze (1781) jej mury rozebrano, a katedrę przeniesiono do kościoła pojezuickiego. Na miejscu dawnej katedry zbudowano dzwonnicę nowej świątyni.

Katedra rzymsko-katolicka p.w. Św. Trójcy oraz św. Piotra i Pawła

Wczesnobarokowa katedra łacińska, ozdobiony od frontu dwoma niskimi wieżami oraz kopułą została ufundowana przez biskupa Marcina Szyszkowskiego (1606-40) jako kościół jezuitów, według projektu ks. Józefa Umińskiego, kanonika łuckiego.
W r. 1720 kościół rozbudowano. Po pożarze Łucka (1781) kościół zamieniony na katedrę, został odbudowany w stylu klasycznym. Katedra łucka była uważana - obok kolegiaty w Ołyce - wśród kościołów Wołynia.
Pod katedrą znajdowały się ogromne podziemia mające kilka kondygnacji.

Wnetrze katedry łuckiej

W ołtarzach katedralnych znalazło się wiele obrazów malarzy polskich XVIII i XIX wieku, częściowo przeniesionych ze zlikwidowanych przez rosyjskiego zaborcę kościołów dominikanów, trynitarzy i brygidek. W 1926 wzniesiono nowy wielki ołtarz i umieszczono w nim rzeźbę Ukrzyżowania oraz rzeźby apostołów Piotra i Pawła. Zastąpił on poprzedni ołtarz, który zgorzał (1926) wraz z obrazem Trójcy Przenajświętszej pędzla Konicera oraz cudownym obrazem Matki Bożej.
W ołtarzach bocznych znajdowały się obrazy św. Michała i 'Wniebowzięcia Maryi' Kunicera oraz portrety papieży Franciszka Smuglewicza przeniesione z dawnego kościoła dominikanów, obrazy św. Magdaleny oraz 'Wieczerzy Pańskiej' Villaniego, obrazy św. Recesa i św. Jana Nepomucena pędzla ks. Józefa Prechtla (z danego kościoła trynitarzy) oraz obraz św. Stanisława autorstwa Wojciecha Gersona.

Cudowny obraz Matki Bożej został przywieziony z Rzymu (1598) przez biskupa Maciejowskiego. Koronowany, jako jedne z piewrszych w Polsce (1749) znajdował się początkowo w kościele dominikanów.
Jednonawowy kościół dominikanów ufundowany (1390) przez Jagiełłę i Witolda, przebudowany w stylu barokowym, a po pożarze (1781) odrestaurowany w stylu klasycznym. Gdy spalił się ponownie (1845), nie został już odbudowany. W części jego ruin urządzono zbrojownię, później zaś rozebrano jego mury.
Klasztor dominikański uległ kasacie (1850), po czym zamienionogo na koszary wojsk rosyjskich, a w II Rzeczpospolitej stał się rezydencją biskupią.

Cudowny obraz oraz 8 obrazów Franciszka Smuglewicza przeniesiono przeniesiono wówczas do katedry, Ikona Matki Bożej Łuckiej spłonęła w pożarze katedry w 1926 roku.

Synagoga w Łucku

Na skraju miasta, obok mostu na Styrze przy drodze do Hnidawy, stoi jedna z najpiękniejszych w Rzeczpospolitej późnorenesansowa obronna synagoga (1626-29). Jej silne mury oraz wieża wchodziły niegdyś w skład murów miejskich.

Pokaż na mapie
Pokaż na mapie - mapa topograficzna WIG 1:100000 Mapa topograficzna okolic 1:100 000


 Wołyń
 I Rzeczpospolita
 ŁUCK
łac. Luceoria, ukr. ЛУЦЬК, Lutsk
hebr. לוצק - Luck


Wołyńskie,
powiat Łuck, Ołyka
 mapa 1:75 000 
PN -  ZACH
Czeremoszno, Hulewicze, Mielnica, Werchy

PN -  WSCH
Horodok, Kolki, Komarów, Lisowo, Sokul

PD -  ZACH
Łuck, Radomyśl, Rożyszczów, Szepiel, Torczyn, Woronczyn

PD - WSCH
Bołgoszeja, Horodyszcze, Kiwerce, Łuck, Młynów, Ołyka, Poddubcy

Stolica i jedno z najstarszych miast Wołynia nad rzeką Styr (dopływ Prypeci), wzmiankowane juz w 1085. Pierwotnie miał się nazywać Łuczesk. Przed założeniem Włodzimierza był Łuck stolicą księstwa ruskiego.

Podczas wypraw na Kijów w Łucku przebywali Bolesław Chrobry (1018) i Bolesław Śmiały (1073).

Początkowo w granicach księstwa kijowskiego, następnie włodzimiersko-wołyńskiego i halicko-wołyńskiego. W 1240 zniszczony przez Tatarów. W XIII w. stolica księstwa i siedziba biskupa prawosławnego. W Łucku rezydowali książęta Światosław Dawidowicz, Włodzimierz Mścisławowicz, Mścisław Iziasławowicz, Jarosław Iziasławowicz (1155-1225), a w końcu XIII wieku rezydował tu ks. Mścisław Daniłowicz.

Ostatnim księciem łuckim z dynastii Rurykowiczów był Jerzy syn Lwa, który zginął (1321) w walce z Giedyminem. Łuck został wówczas zajęty (1320 ?21) przez Litwę, a w połowie XIV w. przez króla Polski Kazimierza Wielkiego. Do unii w Krewie (1385) był przedmiotem sporu między Wielkim Księstwem Litewskim i Polską. Syn Giedymina - Lubart (1335-85) zbudował zamek w Łucku.

Wielki książę Witold (1387-1430) sprowadził do Łucka kolonistów: Żydów, Tatarów, Ormian i Karaimów, utworzył tu biskupstwo katolickie (1427 ?28) przeniesione z Włodzimierza. Miasto rozrosło się tak, że jego przedmieścia sięgały wielu odległych później wiosek jak Kniahininek, Zaborol, Żydyczyn.

W 1429 roku odbył się w Łucku wielki zjazd monarchów koalicji antytureckiej. Oprócz króla Władysława Jagiełły z królową Zofią Holszańską, wielkiego księcia Witolda gościł tu przez 7 tygodni cesarz niemiecki Zygmunt Luksemburski z żoną Barbarą, w otoczeniu książąt Rzeszy niemieckiej i magnatów węgierskich, kroackich (chorwackich), czeskich i austriackich. Król Wladyslaw Jagiełło z królową Zofią przyjechał do Łucka 6 stycznia, w połowie lutego dotarł cesarz niemiecki, Zygmunt. Gospodarzem był wielki książę Litewski Witold.

Przybyli także piastowscy książęta Mazowsza, Legnicy, Brzegu, książęta pomorscy, wielki książę moskiewski Wasyl z metropolitą Focjuszem i książętami twerskim, riazańskim i odojewskim, Eryk VII - król duński, Ruzdorf - wielki mistrz Zakonu krzyżackiego, , hospodar wołoski, Zygfryd - wielki mistrz Zakonu Kawalerów Mieczowych z Inflant, posłowie cesarza Jana Paleologa z Bizancjum, chanowie tatarscy: perekopski, doński i wołżański, legat papieski Jędrzej, polscy i litewscy magnaci i senatorowie, duchowni z prymasem Wojciechem Jastrzębcem i biskupem Zbigniewem Oleśnickim na czele.

Podczas turniejów, gonitw, łowów i zabaw wedle (zapewne przesadzonych) informacji 'Kroniki' Stryjkowskiego zjadano dziennie 700 wołów, 1400 baranów, 100 żubrów i łosi, wypijając 700 beczek miodu, wina i piwa.
Formalnie przedmiotem obrad były niebezpieczeństwo zagrażające chrześcijanskiej Europie wobec wzrostu potęgi Porty Ottomańskiej. Cesarz Zygmunt i Witold prowadzili tu tajne rokowania mające na celu uzyskanie przez Witolda korony i rozerwanie unii polsko-litewskiej, czemu przeszkodziła rychła śmierć Witolda (1430).

Ostatnim udzielnym księciem Wołynia, rezydującym na łuckim zamku zamku był brat Jagiełły Świdrygiełło (1430-52). Za jego rządów Łuck uzyskał (1432) prawa miejskie.

Wśród ludności przeważali prawosławni różnych narodowości. W XV wieku miał Łuck tylko dwa kościoły katolickie (katedra i dominikanów) i 19 cerkwi.

Po śmierci Świdrygiełły Łuck był siedzibą krolewskich namiestników wołyńskich, później zaś marszałków ziemi wołyńskiej.

Mocą postanowień unii polsko-litewskiej w Lublinie (1569) Łuck z Wołyniem został przyłąćzony do Korony, jako stolica województwa wołyńskiego, powiatu łuckiego i siedzibą starostwa grodzkiego.

Łuck był siedzibą dwóch biskupów, rzymskokatolickiego i prawosławnego (później grecko-katolickiego) i kilkanastu kościołów i cerkwi i z tej racji nazywano go "wołyńskim Rzymem".

Rozkwit miasta trwał do wojen kozackich (1648), kiedy Kozacy pod wodzą pułkownika Kołodki wymordowali 4 tsy. mieszkańców. Pozostałe 40 tysięcy (?) uciekło z miasta. Zrabowany i częściowo spalony Łuck już nie powrócił do dawnej świetności.

Zabudowa miasta zbudowanego na wąskim przesmyku wśród bagien, koncentrowała się przy późniejszej ulicy Jagiellońskiej. W obrębie otoczonego murami zamku dolnego (tzw. Przygródka) stały katedra łacińska, kościół jezuitów i Brygidek, klasztor szarytek, kilkadziesiąt dworków szlacheckich oraz cerkiew św. Dymitra.

Z katedrą sąsiadował gmach kapituły i biblioteki w dwupiętrowym budynku dawnego klasztoru i kollegium jezuickiego (1608). Jednym z piewrszych absowlwentów tej szkoły był ks. Jakub Wujek, autor pierwszego przekładu Biblii na język polski. Ukończył ją m.in. ks. Kazimierz Czartoryski, późniejszy prymas. Po kasacie Jezuitów (1773) Komisja Edukacji Narodowej utworzyła w jej miejsce szkołę podwydziałową. zamkniętą przez Rosjan po upadku powstania listopadowego (1831). Nowe gimnazjum rosyjskie (1832) zawłaszczyło jej bibliotekę i pomoce naukowe, a następnie (1834) zostało przeniesione do Klewania. Na nowo otwarto w Łucku rosyjskie gimnazjum (1895) w klasztorze pobernardyńskim.

Barokowy kościół i klasztor brygidek (1624) ufundował ks. Albrecht Radziwiłł z Ołyki, który pierwszym zakonnicom, sprowadzonym ze Lwowa, ofiarował swój pałac na klasztor. Przebudowany po pożarach w (1724,1781) klasztor prowadził szkołę dla panien z domów szlacheckich. Został skonfiskowany (1846) rząd rosyjski. Cztery ostatnie zakonnice wywieziono (1879) do Grodna, a klasztor zamieniono na więzienie. Z kościoła pozostała tylko kaplica używana później jako więzienna.

Obok klasztoru Brygidek stała cerkiew św. Dymitra, (1132) fundacji ks. Mścisława Włodzimierowicza. Po pożarach popadła w ruinę, a jej resztki rozebrano (1893).

Łuck obok Halicza i Troków był jednym z miejsc osiedlenia przez wielkiego księcia Witolda, Karaimów, którzy zaprzestali używania języka hebrajskiego i posługiwali się językiem tatarskim. W II Rzeczpospolitej żyło tu jeszcze ok. 70 Karaimów, modlących się w drewnianej XVIII_wiecznej kienesie, zrabowanej podczas I wojny światowej prze wojska węgierskie i Żydów (1915).

Przy ul. Karaimskiej stał rokokowy kościół i klasztor karmelitów (1764) fundacji Konstantego Antoniego Charmes Bazalskiego, stolnika inflanckiego i Stanisława Manieckiego, podstolego wołyńskiego. Po pożarze (1793) przebudowany w stylu klasycznym, a po ponownym pożarze (1845) popadł w ruinę i uległ carskiej kasacie.

Na jego fundamentach wykorzystując cegłę z ruin Nimecy z okolicznych kolonii zbudowali w końcu XIX wieku neogotycki kościół ewangelicki, zachowany do dzisiaj.

W XV wieku Łuck prawdopodobnie był stolicą biskupów ormiańskich. Opodal przy ul. Chlebnej, na skraju Starego Miasta, w sąsiedztwie bagien nad Styrem, wznosił się od XV wieku ormiański kościół p.w. św. Stefana. Znajdował się w nim cudami słynący obraz Matki Bożej. Kościół zamknął (1820) rząd rosyjski z braku parafian i urządził w nim magazyn. Po pożarze (1845) popadł w ruinę, którą sprzedano (1865) Żydom.

W sąsiedztwie znajdował się barokowy kościół bonifratrów (1647) fundacji kanonika Baltazara Tyszki, który popadł w ruinę (1793), a zakonnicy przenieśli się do dawnego kościoła parafialnego p.w. św. Jakuba przy ul. Karaimskiej. Pożar zniszczył (1845) także ten kościół z klasztorem, który uległ carskiej kasacie.

Najstarszą łucka cerkiew pokrowska znajdowała się przy łuckim rynku. Istniała na długo przed XVI wiekiem. Tu przeniesiono (1803) katedrę unicką po pożarze cerkwi pobazyliańskiej. Za zaboru rosyjskiego dokonano bezstylowej przebudowy. Wewnątrz znajdował się starożytny obraz Matki Boskiej.

Unicka cerkiew bazylianów ufundowana (1647) przez szlachtę wołyńską była krótko w końcu XVIII wieku katedrą unicką. Po pożarze (1803) bazyljanie przenieśli się do cerkwi Pokrowy, gdzie ulegli kasacie w r. 1833, a ich cerkiew i klasztor pozostały w ruinie. Ruiny te nabyli żydzi na rozbiórkę, lecz w r. 1864 ich resztę odebrał rząd rosyjski, a bractwo prawosławne z absydy dawnej cerkwi odbudowało w r. 1890 niewielką cerkiew Podwyższenia św. Krzyża. Stoi ona wśród małego skweru, powstałego na miejscu dawnego klasztoru. Cerkiew stoi na przedmieściu które nosi nazwę Głuszec.

Na kamiennym moście nad Głuszcem znajdowały się popiersia pisarzy związanych z Wołyniem: Słowackiego, Czackiego, Sienkiewicza i Kraszewskiego.

Na dawnym przedmieściu Chmielnik, późniejszym centrum handlowym Łucka stał trójnawowy kościół trynitarzy (1729) fundacji Pawła Maykowskiego, skarbnika bracławskiego Był ozdobiony wewnątrz XVIII-wiecznymi freskami trynitarza ks. Józefa Prechtla i został po kasacie (1845) rozebrany (1869). W dawnym klasztorze mieścił się później sąd okręgowy. Zaginął znajdujący się tutaj cykl 30 obrazów ze scenami z życia założycieli zakonu trynitarzy: św. Feliksa Walezego i Jana z Matty, pędzla ks. Józefa Prechtla. W klasztorze mieściło się (1863) carskie więzienie dla powstańców styczniowych.

Na przedmieściu Krasnym urodził się (1771) Alojzy Feliński (+ 1820) - podczas powstania kościuszkowskiego sekretarz Tadeusza Kościuszki do spraw korespondencji francuskiej, profesor Liceum w Krzemieńcu (1818), autor tragedii "Barbara Radziwiłłówna" zasłynął przede wszystkim jako autor napisanego ku czci cara Aleksandra I w pierwszą rocznicę ogłoszenia Królestwa Polskiego (20 czerwca 1816) hymnu "Boże, coś Polskę". Utwór, do którego wykorzystano melodię pieśni kościelnej "Serdeczna Matko" po zmianie słow refrenu z: "Naszego Króla zachowaj nam, Panie" na tekst: "Naszą Ojczyznę racz nam wrócić, Panie!" stał się jednym z najbardziej znanych hymnów polskich, towarzysząc Polakom podczas manifestacji patriotycznych XIX i XX wieku.

Wielki pożar Łucka (1781) strawił 440 domów, obie katedry i kilka kościołów. Ostatnim starostą łuckim w I Rzeczpospolitej (1771-95) był stolnik litewski ks. Józef Czartoryski z Korca.

W III rozbiorze Polski (1795) Łuck zagarnęła Rosja. Zamienione na powiatowe miasto zaczęło podupadać, a stolicą Wołynia został Żytomierz.

16 maja 1919 roku wojska polskie pod dowództwem gen. Karnickiego wyzwoliły Łuck. Liczące przed I wojną 30 tys. mieszkańców, (2 tys. Polaków, 2 tys. Rosjan i 24 tys. Żydów), liczyło (1921) 21 tys. ludności, w tym 4 tys. Polaków.

Łuck został ponowie stolicą województwa wołyńskiego Rzeczypospolitej. W latach 30-tych liczył już 30 tys. mieszkańców (6 tys. Polaków, 2 tys. Rosjan, ponad 21 tys. Żydów).

Łuck,łuckie

Łuck,łuckie

Łuck,łuckie

Łuck,łuckie


Wydrukuj stronę

Łuck,łuckie

Łuck,łuckie

Łuck,łuckie

Łuck,łuckie