Miejscowość na lewym brzegu rzeki Wilii, 2 kilometry powyżej jej ujścia do Horynia, położone częściowo na równinie nadrzecznej, częściowo na wzgórzach.

Jeden z najstarszych grodów Wołynia, wspomniany (1100) w kronice Nestora jako gród z zamkiem, należący (wraz z Dubnem, Zasławiem, Czartoryskiem i Dorohobużem) do wnuka Jarosława Mądrego, kniazia Dawida Igorowicza.

W połowie XIV w. Daniel (Daniło) książę Ostrogski (+ 1386) zbudował w Ostrogu, na miejscu dawnego grodzisku na Sądowej Górze nowy zamek. Warownia położona na skraju wzgórza, otoczona była fosą wykorzystująca wodę z rzeki Grabarki, dopływu Horynia.

Wasyl "Piękny" Ostrogski (+ 1450) rozbudował zamek w XV w., wzniósł na jej terenie cerkiew oraz ratusz w mieście.

Książę Konstanty I Ostrogski (+ 1533), hetman wielki litewski, zwycięzca spod Orszy odbudował zniszczony zamek oraz murowaną cerkiew zamkową. Osiedlił też w Ostrogu (1508) jeńców tatarskich, których potomkowie sformowali istniejącą do końca XVII wieku nadworną tatarska chorągiew ks. Ostrogskich. Tatarzy wznieśli w Ostrogu meczet drewniany.

Przy zamku powstały wtedy budynki grecko-katolickiej Akademii Ostrogskiej - szkoły i drukarni, fundacji Ostrogskich, zniszczone przez Kozaków (1648). Tutaj powstała pierwsza w jezyku słowiańskim (1581) "Biblia Ostrogska", wydrukowana w Ostrogu w (1581) w drukarni Iwana Fiedorowicza. Jeje egzemplarz, jako najcenniejszy zabytek przechowywano w kaplicy Soboru Bogojawleńskiego.

Miasto zostało otoczono murami obronnymi; najdłużej zachowana Brama Łucka (XV-XVI w.) posiadała charakterystyczne dla Wołynia połączenie bramy wjazdowej i barbakanu.

Zamek założony na nieregularnym planie, wielokrotnie przebudowywany utworzył masywną, czworoboczną budowlę, z trzech stron podpartą przez siedem potężnych skarp. W północnej części dziedzińca wzniesiono (1521) obronną cerkiew (Sobór) Objawienia Bożego (Bogojawleńska) zbudowana przez ks. Konstantego I Ostrogskiego na miejsce poprzedniej drewnianej fundacji ks. Wasyla Ostrogskiego. Ozdobiona pięciu kopułami stanowiła rzadko spotykane połączenie motywów bizantyjskich i gotyckich z grobowcami ks. Ostrowskich w podziemiach, zniszczonymi w czasie wojen kozackich (1648).

Malowidła zdobiące jej wnętrze były dziełem zakonników z Dederkał. W soborze przechowywane były relikwie jednego ks. Fiedora Ostrogskiego (+ 1441) uznanego za błogosławionego. Do dzisiaj jedynym ocalałym fragmentem zamkowych murów obronnych jest północna ściana cerkwi.

Zamek ostrogski był świadkiem tragedii Halszki z Ostroga Halszka i królowa Polski Anna Jagiellonka na obrazie Jana Matejki "Kazanie Skargi"

Halszka była córką księcia Eliasza (Ilii) Ostrogskiego i Beaty z Kościelskich, damy dworu królowej Bony. Urodziła się już po śmierci ojca (1538) w Ostrogu jako dziedziczka jednej z najpotężniejszych fortun polskich.

W wieku 14 lat została uprowadzona przez księcia Dymitra Sanguszkę, który najechał zbrojno swego stryja ks. Wasyla (Bazylego) Ostrogskiego i zmusił Halszkę do zawarcia małżeństwa. Dzięki interwencji matki związek ten został przez króla Zygmunta Augusta unieważniony, a Sanguszkę skazano na śmierć i infamię.

Młody Sanguszko uciekł jednak z Halszką do Czech i tam został zamordowany, a Halszka wróciła do już jako wdowa, nadal jednak dziedziczka bajecznej fortuny.

Król zdecydował (znów wbrew jej woli) o jej ślubie z Łukaszem Górką, wojewodą poznańskim. Ślubu udzielił biskup poznański na zamku w Warszawie.

Halszka z matką ukryły się wówczas w klasztorze we Lwowie, gdzie Halszka tym razem w własnej woli ponownie wyszła za mąż za Szymona, księcia słuckiego.

Król polecił oddać ją Łukaszowi Górce, który przewiózł ją do Szamotuł, gdzie przebywała 14 lat (1559-73). Budynek mieszkalny zamku Górków był w remoncie i Halszka mieszkała (lub była więziona) w baszcie zamkowej.

Jej małżonek, wojewoda poznański Łukasz Górka kazał ponoć nałożyć na jej twarz żelazną maskę, aby nikt nie mógł podziwiać jej urody. Po śmierci matki zmieniła swoje zachowanie wobec męża, pokazując się z nim publicznie.

Po śmierci Górki, wróciła do Ostroga, gdzie zmarła -jako obłąkana w wieku 44 lat. Jej tragiczne losy były inspiracją wielu artystów, m.in. Józefa Ignacego Kraszewskiego (powieść "Halszka")

Za władania ks. Konstantego II Ostrogskiego (+ 1606) poddano zamek przebudowie w stylu renesansowym. Z tego czasu pochodzi renesansowa attyka zachowanej baszty.

Po jego śmierci (1606 ?08) Ostróg stopniowo tracił na znaczeniu. Gdy zmarł ostatni z rodu (1620) ks. Janusz Ostrogski, kasztelan krakowski (1620) zamek pozostał opuszczony i stopniowo popadał w ruinę.

Przed śmiercią ks. Janusz, jeden z najbogatszych polskich magnatów utworzył w początkach XVII wieku największą w Rzeczypospolitej ordynację składającą się z 24 miast i zamków oraz 392 wsi.

Ostatnia z Ostrogskich ks. Anna Chodkiewiczowa ufundowała (1624) kościół i kolegium jezuitów. Uposażone miasteczkiem Surażem i 23 wsiami było najbogatszym klasztorem na Wołyniu.

Piękny kościół jezuicki (1624) zbudowany według projektu Włocha Benedykta Molli, twórcy kolegiaty w Ołyce, został po kasacie jezuitów (1773) przekazany unickim bazylianom, którzy nadal prowadzili kollegium.

W 1648 roku Ostróg z zamkiem został zniszczony i splądrowany przez Kozaków. Spalony jeszcze kilkakrotnie przez Kozaków i Tatarów Ostróg zaczął się chylić ku upadkowi.

Dobra ostrogskie należały kolejno do Zasławskich, Lubomirskich, Sanguszków. Zgodnie z umową kolbuszowską (1753) Ostróg wraz z Mizoczem dostał się Małachowskim, a następnie (1772) przeszedł w ręce Jabłonowskich.

Gdy Ostróg został zagarnięty przez Rosję w III rozbiorze Polski (1795), był piątym co do wielkości miastem Wołynia - po Dubnie, Zasławiu, Połonnem i Lubarze.

Ostróg posiadający XVI-wieczną synagogę z renesansową attyką był ważnym ośrodkiem żydowskiego ruchu naukowego. Mieściła się tu szkoła rabinów, gdzie wykładał mi.in. słynny komentator Talmudu Marszuc, (+ 1629) i Dawid Szmulowicz.
Przy synagodze działała też żydowska drukarnia (1648).

Rokokowy kościół oo. kapucynów, rokokowy, wzniesiony (1758) kosztem Stanisława Łubkowskiego, starosty taborowskiego i Feliksa Malinowskiego, miecznika wołyńskiego. Po kasacie (1832) kościóła Rosjanie zamienili świątynię na cerkiew, a klasztor na szkoły brackie. Później klasztor mieścił seminarium nauczycielskie.

Równieź rokokowy kościół i klasztor karmelitów (1779) po pożarze (1809) popadł w ruinę, a jego ruiny nabyli żydzi na rozbiórkę (1852).

Obok kościoła farnego wzniesiono drewnianą cerkiew św. Mikołaja, (XIV w.) fundacji ks. Daniela Ostrogskiego, która spaliła się (1703). Zniszczeniu uiległa też sąsiednia cerkiew Uspieńska (1681) oraz znajdująca się przy do Międzyrzecza cerkiew św. Praksedy (1720).

Nie zachowała się też drewniana cerkiew Zmartwychwstania (XVII w.) zburzona w końcu XIX wieku przez Rosjan, którzy zbudowali na jej miejscu nową cerkiew w stytklu pseudoruskim.

Zaborcy usunęli bazylianów z dawnego kościoła i kollegium jezuickiego, zamieniając kościół na cerkiew, a w klasztorze urządzając seminarium prawosławne. Po pożarze (1821) budynki nie zostały odbudowane, a ich ruiny sprzedano (1887) dla pozyskania cegły rozbiórkowej. Później na miejscu gmachów jezuickich powstało gimnazjum.

W XIX wieku Karol Jabłonowski wzniósł w pobliżu ruin zamkowych niewielki, parterowy dwór ziemiański i otoczył go pięknym ogrodem, w drugiej połowie XIX w. skonfiskowanym Jabłonowskim (1863) przez rząd carski za udział w powstaniu styczniowym.

Do 1910 roku opiekowało się zamkiem Kijowskie Towarzystwo Opieki nad Zabytkami, później Bractwo im. ks. Ostrogskich, z którego inicjatywy został zamek (1914-15) odrestaurowano.

Po 1880 roku Rosjanie przebudowali ruiny Soboru Bogajawleńskiego na cerkiew w stylu neobizantyjskim.

W II Rzeczpospolitej liczący 17 tys. mieszkańców Ostróg był początkowo siedzibą graniczącego z Sowietami powiatu.

Ze względu na oddalenie Ostroga od linii kolejowych oraz bliskość granicy polsko-sowieckiej (przebiegała zaledwie 1 kilometr na wschód od miasta za przedmieściem Nowy Ostróg przez moczarowate łąki i lasy między Horyniem a Wilią) przeniesiono starostwo (1924) do Zdołbunowa.

Mieszkańcy kilku domów na przedmieściu nie mogli dotrzeć do Ostroga u byli zmuszeni do udawania się do odległego o 25 kilometrów Zwiahla.

Główną ulicą miasta była długa ulica Dubieńska, przecinająca miasto od zachodu ku wschodowi. Na jej końcu na wzgórzu nad miastem znajdowały się koszary Wosjka Polskiego.

W podziemiach zamkowych mieściły się więzienia oraz archiwum miejskie. Na piętrze 5 komnat zajmowało muzeum historyczne im. ks. Ostrogskich (1915)

Więcej informacji: Opis zabytków

Wydrukuj stronę