Pomnik i krzyże na dwóch mogiłach na cmentarzu katolickim w Porycku to jedno z nielicznych upamiętnionych miejsc ludobójstwa 1943 roku na Wołyniu.

---

Mapa topograficzna okolic 1:100 000

 Wołyń
 II Rzeczpospolita
 PORYCK
ukr. Pawliwka

Miejscowość nad rzeką Ługą, na wzgórzu nad jeziorem, 27 kilometrów na południowy wschód od Włodzimierza, na południowo-zachodnim skraju Wołynia.

Osada nadana (1418-19) przez wielkiego księcia litewskiego Witolda, Ilii (Eliaszowi) Wiaczkiewiczowi.

Ostatnia z jego rodu Illiniczanka wniosła Poryck w posagu (1500) kniaziowi Fiodorowi Zbaraskiemu, synowi Wasyla Korybuta, który stał sie protoplastą rodu Poryckich.

Po pożarze miejscowości, jego syn Aleksnader Porycki wyjednał od króla Zygmunta Augusta przywilej (1557) dla Poryczka -jak wówczas nazywano Poryck zwolnienia podatkowego na okres 10 lat.

Choć Aleksander miał 5 synów, wobec bezpotomnej śmierci czterech z nich, ród Poryckich skończył się na jego wnuczce Zofii Izabelli. Poślubiła ona Krzysztofa Koniecpolskiego, wojewodę bełskiego, a ich córka Helena wyszła (1640) za Jędrzeja Zahorowskiego, podsędka łuckiego.

Ostatnia z rodu Zahorowskich Katarzyna poślubiła Wojciecha Czackiego, chorążego wołyńskiego i staroste włodzimierskiego (1694). Do XX wieku Poryck pozostał własnością Czackich.

Na miejscu wcześniejszej świątyni (1405), Michał (Szczęsny?) Czacki i jego żona Konstancja z Wielhorskich Czacka ufundowali rokokowo-klasycystyczny kościół (1759-74) p.w. Trójcy Przenajświętszej i św. Michała z dwoma wieżami. Jezuita Andrzej Ahorn ozdbił go pięknymi freskami (ich autorstwo przypisywano też Pastellowi).

Przywileje krola Stanisława Augusta (1786, 1787) rozrzeszyły prawo organizowania jarmarków w Porycku i pozwoliły Szczęsnemu Czackiemu na założenie w Porycku drukarni.

Czaccy ufundowali w Porycku cerkiew fundacji Czackich, figurę Matki Boskiej oraz drewniana synagogę (XVII w.).
W jeziorze hodowano na przełomie XIX i XX wieku pstrągi i sieje.

Zagarnięty w II rozbiorze Polski (1795) przez Rosję Poryck stał się graniczną miejscowością tuż przy granicy z cesarstwem austriackim, okupującym dawne województwo bełskie I Rzeczypospolitej.

Najświetniejszym obywatelem Porycka był urodzony tu 28 sierpnia 1765 roku Tadeusz Czacki, syn i dziedzic Konstancji i Michała, późniejszy starosta nowogrodzki, historyk, działacz gospodarczy i oświatowy, współtwórca Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie (1800), założyciel Liceum Krzemienieckiego (1805), autor dokładnej mapy hydrograficznej Rzeczypospolitej, wykorzystywanej przy regulacji rzek.
Tadeusz Czacki wybudował nad jeziorem w Porycku dwa piętrowe pałace (1806) w stylu empire.

Po śmierci Czackiego (+1816) w wiecznej lampie przed ołtarzem kościoła umieszczono jego serce, zrabowane sto lat później przez bolszewików (1920). W kościele znajdował się też jego grobowiec i nekropolia rodziny Czackich. Pozostałą po Tadeuszu Czackim część księgozbioru, dotyczącą historii Polski, po jego śmierci zakupiono za 15 tys. złotych i przewieziono do Puław.

Podczas powstania listopadowego, 11 kwietnia 1831 roku, polski korpus gen. Józefa Dwernickiego stoczył pod Poryckiem bitwę (1831) z pułkiem dragonów rosyjskich gen. Rydygiera. Polegli w tej bitwie zostali pochowani w mogile przy folwarku Poryck Stary.

W 1870 roku Poryck liczył 580 mieszkańców, w tym 56% Żydów.

Podczas I wojny światowej Rosjanie wycofując się z Porycka podpalili kościół (1915), zrabowali cenne ornaty i trzydzieści XVIII-wiecznych gobelinów. Wkraczający na ich miejsce wojska austriackie spaliły jedan z pałaców (1915) wraz z archiwum Czackich. Drugi pałac zawierający bibliotekę i zbiory porcelany został zrabowany (1916).

W II Rzeczypospolitej należący do powiatu włodzimierskiego Poryck liczył 2,2 tys. mieszkańców.

Podczas II wojny światowej 11-12 lipca 1943 oddziały ukraińskich nacjonalistów wymordowały wszystkich mieszkających tu (około 200) Polaków. Niczym nie sprowokowana masakra zapoczątkowała falę mordów na całym Wołyniu, podczas których oddziały OUN (organizacji Ukraińskich Nacjonalistów) i UPA (Ukraińskiej Powstańczej Armii) wymordowały ok. 50 tys. Polaków. Celem ludobójstwa było zmuszenie wszystkich Polaków do ucieczki z Wołynia.

W 60 rocznicę zbrodni 11 lipca 2003 roku odbyła się uroczystość odsłonięcia pomnika ku czci pomordowanych Polaków z udziałem prezydentów Polski i Ukrainy. Wcześniej parlamenty Polski i Ukrainy po burzliwych debatach przyjęły jednobrzmiący tekst uchwały, potępiający zbrodnie.

Pomnik i krzyże na dwóch mogiłach na cmentarzu katolickim w Porycku, gdzie przeniesiono, po ekshumacji, szczątki ofiar to jedno z nielicznych upamiętnionych miejsc ludobójstwa 1943 roku na Wołyniu.

Wydrukuj stronę