Zamek Ostrogskich nad Słuczą w Zwiahlu

---

Mapa topograficzna okolic 1:100 000

 Wołyń
 I Rzeczpospolita
 Wołyńskie
 ZWIAHEL
ros. Nowograd Wołyńsk
[Nowogród Wołyński] (od 1796),
ukr. Novohrad-Volynskyi,
НОВОГРАД-ВОЛИНСЬКИЙ

Miejscowość na lewym urwistym, skalistym brzegu Słuczy, przy ujściu doń rzeki Smołki, przy drodze do Połonnego i Staro-konstantynowa, w bardzo żyznej i urodzajnej okolicy, 83 kilometry na północ od Żytomierza.

Wspomniany po raz pierwszy w 1257 roku jako gród należący do księstwa halicko-włodzimierskiego. W XIV wieku należał do ks. Wasyla (?). Za rządów wielkiego księcia Aleksandra Jagiellończyka Zwiahel był we władaniu ks. Andrzeja Zwiahelskiego.

Zwiahel został nadany (1507) przez króla Zygmunta I ks. Konstantemu Ostrogskiemu, hetmanowi i marszałkowi wołyńskiemu, którego staraniem miejscowość uzyskała prawa miejskie.

Po kolejnych książętach Ostrogskich Konstantym i Aleksandrze - jego córka Anna wniosła Zwiahel w posagu Chodkiewiczom. Po jej bezdzietnej śmierci miasto przeszło w ręce Lubomirskich, w których władaniu pozostało do 1796 roku.

Zamek wzniesiony przez ks. Konstantego Ostrogskiego zdobyli i zniszczyli Kozacy pod wodzą Maksyma Krzywonosa (1648). Odbudowana warownia posiadała mury z 3 bastionami.

W grudniu 1765 ks. Lubomirski, wojewoda bracławski zezwolił proboszczowi rozebrać część murów zamkowych dla budowy nowego kościoła. Resztę murów zużyto sto lat później (1864-65) gdy na dawnym dziedzińcu zamkowym władze carskie wzniosły (w celach rusyfikacji) cerkiew prawosławną. W końcu XIX wieku zachowała się już tylko jedna zniszczona baszta. Wielki pożar (1775) zniszczył ponad 1/3 zabudowy miasta.

16 maja 1796 roku ukazem carycy Katarzyny II Zwiahel został przemianowany na Nowograd Wołyńsk. Zwiahel został wówczas kupiony przez rząd carski za 333 tys. rubli.

Ratusz zwiahelski w połowie XIX wieku został przerobiony na czworoboczną kamienicę

W pierwszej połowie XIX wieku nastąpił rozwój miasta dzięki wykorzystaniu żeglugi rzecznej na Słuczy, która od Zwiahela była spławna aż do Bałtyku. Rozwój miasta przerwało wytyczenie linii kolejowej z Kijowa do Brześcia w odległości aż 50 km od Zwiahela (w Połłonnem), Konkurencja kolei doprowadziła żeglugę rzeczną do upadku.

Murowany kościół (1600) p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego fundacji Anny z Ostrogskich Chodkiewiczowej, pięknie przyozdobioony freskami, został zniszczony podczas ataku Kozaków na miasto (1651). Odbudowany (1724) jako drewniany kosztem ks. Jerzego Aleksandra Lubomirskiego wkrótce spłonął W latach 1753-66 wzniesiono nową świątynię.

W powiecie zwiahelskim w połowie XIX wieku żyło około 12% Polaków. W 1880 roku Zwiahel liczył 9,3 tys. mieszkańców, tym 49% Żydów.

W styczniu 1920 roku Zwiahel wyzwoliły jednostki Wojska Polskiego.

W obronie miasta przed radziecką 58. Dywizją Piechoty, wspieraną przez samochody pancerne brał udział jeden z pierwszych polskich pociągów pancernych "Lis-Kula". Polacy zdobyli wówczas sowiecki samochód pancerny Austin, który pod nazwą "Ukrainiec" służył odtąd w Wojsku Polskim.

W czerwcu 1920 roku Zwiahel ponownie zajęły wojska bolszewickie. Zgodnie z traktatem ryskim (1921) pozostał na terenie sowieckim ("Ukraińskiej Republiki Radzieckiej").

Podczas II wojny światowej Niemcy (Einsatzkommando 4a z Einsatzgruppe C pod dowództwem Untersturmführera SS, Maxa Täubnera) wymordowało w Zwiahelu (28-30 lipca i 12 sierpnia 1941 roku) ponad 2 tys. Żydów.

Od 1991 roku miasto rejonowe w obwodzie żytomierskim Ukrainy.

Wydrukuj stronę