Herb Rzeczypospolitej Trojga Narodów z czasów powstania styczniowego nawiązujący do unii hadziackiej Herbarz Adama Kromera
Portret Iwana Wyhowskiego, współtwórcy unii hadziackiej
Pokaż na mapie
 Kijowskie
 I Rzeczpospolita
 Zadnieprze

 HADZIACZ
ukr. ГАДЯЧ, Hadiach, Hadiač,

Miejscowość nad rzeką Psioł (dopływem Dniepra), 114 kilometrów od Konotopu, 115 km od Połtawy, pierwszy raz wspomniana na początku XVII w. Jest symbolem niewykorzystanej szansy powstania Rzeczpospolitej Trojga Narodów.

Hadziacz zyskał rozgłos, gdy książe Jeremi Wiśniowiecki toczył spór (1645?) o miasto z chorążym koronnym Aleksandrem Koniecpolskim. Wiśniowiecki ogniem dział rozwalił bramy miejskie i zdobył Hadziacz szturmem. Pozwany w tej sprawie na sejm, udał się do Warszawy na czele 4 tysięcy prywatnego wojska. Swoje siły gromadził także Koniecpolski. Groźba walk w stolicy o kresową miedzę została jednak zażegnana przez senatorów.

Ten popis pieniactwa i lekceważenia prawa był spowodowany faktem, iż niejednokrotnie skutkiem braku orientacji w topografii, administracja królewska przygotowywała przywileje nadające dany teren dwukrotnie różnym osobom. Ostatecznie Wiśniowiecki zwrócił Hadziacz Koniecpolskiemu, gdyż nadanie dla niego było wcześniejsze.

Po zajęciu przez Chmielnickiego (1648) Hadziacz stał się siedzibą pułku kozackiego.

16 września 1658 roku w Hadziaczu wysłannicy Sejmu Rzeczpospolitej zawarli ugodę z Iwanem Wyhowskim.

Przewidywała utworzenie z województwa kijowskiego, bracławskiego i czernihowskiego Księstwa Ruskiego, złączonego unią z Koroną i Litwą jako Rzeczypospolita Trojga Narodów. Na czele księstwa miał stać hetman kozacki zatwierdzany przez króla. Przewidywano utworzenie osobnych urzędów centralnych oraz udział przedstawicieli Kozaków i duchowieństwa prawosławnego w sejmie. Rejestr miano utrzymać na poziomie 60 tysięcy. Ugoda podniosła założone w Kijowie (1631) tzw. Kolegium Kijowsko-Mohylańskie do rzędu akademii, zrównanej w prawach z uniwersytetem krakowskim i przewidywała założenie jeszcze jednego uniwersytetu na ziemiach ruskich.

Umowę hadziacka została ratyfikowana sejm 12 maja 1659 roku, ale ze względu na opór mas kozackich i senatu Rzeczypospolitej nie weszła w życie.

Kilka lat później w Hadziaczu schronił się (1668) Iwan Brzuchowiecki, hetman Zadnieprza, wybrany za radą cara moskiewskiego hetmanem (1663), nim został zamordowany przez współpracującego z Turkami, hetmana kozackiego prawobrzeżnej (polskiej) Ukrainy - Piotra Doroszenkę.

Od 1991 roku miasto rejonowe w obwodzie połtawskim Ukrainy, liczy ok. 15 tys. mieszkańców.


W niechętnych mu [Jeremiemu Wiśniowieckiemu - przyp.red.] kołach kanclerskich w Warszawie i w regimentarskim obozie, w otoczeniu księcia Dominika i u wojewody bracławskiego poczęto przebąkiwać o jego niepomiernej ambicji i zuchwałości; przypomniano sprawę o Hadziacz, jako to zuchwały kniaź przyjechał w cztery tysiące ludzi do Warszawy i wszedłszy do senatu, gotów był rąbać wszystkich, samego króla nie wyłączając."

Henryk Sienkiewicz
Ogniem i Mieczem,
tom I, rozdział 33



Wydrukuj stronę