Hetman Żółkiewski z husarią,
<BR>obraz Wojciecha Kossaka,<BR>Muzeum Narodowe w Warszawie
Hetman Żółkiewski z husarią,
obraz Wojciecha Kossaka, Muzeum Narodowe w Warszawie
Obecny wygląd ruin twierdzy kudackiej podczas prac archeologicznych (06.2013)
Obecny wygląd ruin twierdzy kudackiej podczas prac archeologicznych (06.2013)
Obecny wygląd ruin twierdzy kudackiej podczas prac archeologicznych (06.2013)
Film 9-channel.com
Pokaż na mapie
 Zadnieprze
 I Rzeczpospolita
 Kijowskie

 KUDAK

Decyzją sejmu Rzeczypospolitej, na prawym brzegu Dniepru, z polecenia króla Władysława IV, rozpoczęto budowę twierdzy (1635) według planów francuskiego inżyniera i kartografa, kapitana artylerii polskiej Guillame (Wilhelma) la Vasseur de Beauplan'a (1595-73), autora pierwszej szczegółowej mapy Rzeczpospolitej, zwłaszcza kresów ("Tabula Geographica Ukrainska", "Delineario specialis et accurata tutius Ukrainae cum suis palatinatibus ac disfrictibus provinciisque adiacentibus") oraz niezachowanego atlasu "Atlante Polonico" (ok.20 map), przy opracowywaniu których korzystał z informacji polskiego wywiadu wojskowego.

Twierdza kudacka miała ona powstrzymać kozackie "wycieczki" na Morze Czarne, prowokujące wojny z Turcją.

Krótko po rozpoczęciu budowy, w nocy z 3 na 4 sierpnia 1635 roku nierejstrowi Kozacy pod wodzą Iwana Sulimy zniszczyli wznoszone budowle, a budowniczych wraz z rodzinami wymordowali. Bunt Sulimy stłumili rejestrowi Kozacy, a Sulima wydany przez starszyznę kozacką hetmanowi Stanisławowi Koniecpolskiemu został ścięty (12 grudnia) w Warszawie.

Dopiero w 1639 roku Stanisławowi Koniecpolskiemu udało zebrać się fundusze na odbudowę Kudaka.

Potężną twierdzę obsadziła załoga 600 żołnierzy (w tym 100 konnych) pod dowództwem pułkownika Jana Żółtowskiego.

Dowodzona od 1640 roku przez generała artylerii Krzysztofa (brata Pawła) Grodzickiego (absolwenta holenderskich akademii wojskowych) twierdza została zdobyta późną wiosną 1648 roku otoczona przez kozackiego pułkownika H. Nestorienkę. Po klęsce polskich hetmanów w bitwie pod Korsuniem, Kudak - jako jedyny na Zadnieprzu - pozostał jeszcze przez kilka miesięcy w rękach polskich.

Bohatersko broniony Kudak poddał się dopiero 26 września 1648, gdy skończyły się zapasy żywności i amunicji i gdy jego obrona wobec postepów wojsk kozackich straciła jakikolwiek sens. Twierdza została zniszczona przez Kozaków i do Rzeczypospolitej już nie powróciła.

Po ugodzie w Perejesławiu Kudak został zagarnięty przez Rosję, co Rzeczpospolita uznała w pokoju Grzmułtowskiego (1686).

Ostatecznie resztki twierdzy zniszczono (1709) z polecenia cara rosyjskiego. Piotra I.

Od 1991 roku wioska Staryje Kodaki (Kajdaki) w obwodzie dniepropietrowskim Ukrainy, 12 km od stacji kolejowej Sursko.

Na terenie pozostałości ruin dawnej twierdzy w 2013 r. polscy archeolodzy pod kierownictwem dr Pawła Konczewskiego z Wrocławia prowadzą badania wykopaliskowe.

Kilkanaście kilometrów od Kudaka powstało nowe miasto. Jekaterinosław został założony przez faworyta carycy Katarzyny II (nazwany na jej cześć), księcia Potiomkina (1778) przy ujściu rzeki Kilczeni do Samary.

Już wkrótce z powodu niezdrowego położenia przeniesiono go (1783) i ulokowano nad porohami Dniepru (592 kilometry od Kijowa) w miejscu kozackiego przysiółka Połowica i wyznaczono tu stolicę guberni.

Caryca Katarzyna II osobiście położyła kamień węgielny przy budowie Soboru preobrażeńskiego. Potiomkin zbudował tu okazały pałac (1786).

Po przeniesieniu stolicy guberni noworosyjskiej do Woznieseńska, przez rodzinę kolejnego faworyta Katarzyny - Platona Zubowa, Jekaterynosław utracił swoje znaczenie.

Syn Katarzyny, nowy car Paweł I zmienił nazwę miasta na Noworosyjsk (przywracając rangę gubernialną) , a jej wnuk car Aleksander I przywrócił pierwotną Jekaterynosławia.

Burzliwy rozwój miasta nastapił w latach 70.tych XIX wieku po wybudowaniu linii kolejowej łączącej ośrodki wydobycia rud żelaza w Krzywym Rogu i donieckie zagłębie węglowe.

W latach 1917-20 miasto kontrolowały skomunizowane oddziały anarchistów N. Machno. W 1926 roku nazwane zostało przez bolszewików Dniepropietrowskiem.

Obecnie Dniepropietrowsk liczy 1,2 miliona mieszkańców i jest trzecim co do wielkości miastem Ukrainy.

Wiecej informacji:
Prace Wilhelma le Vasseur de Beauplana


Było już dobrze z północy, gdy oczom Kozaków i Tatarów ukazały się czarne, olbrzymie masy odrzynające się wyraźnie na ciemnym tle nieba.

Były to mury Kudaku.
Podjazdy zakryte ciemnością zbliżyły się pod zamek tak ostrożnie i cicho, jak wilcy lub ptactwo nocne. A nuż można by ubiec niespodzianie senną fortecę!
Ale nagle błyskawica na wałach rozdarła ciemności, huk straszliwy wstrząsnął skałami Dniepru i kula ognista zatoczywszy jaskrawy łuk na niebie upadła w trawy stepowe.
To posępny cyklop Grodzicki dawał znać, że czuwa.

- Pies jednooki! - mruknął do Tuhaj-beja Chmielnicki - widzi w nocy.

Kozacy pominęli zamek - o którego wzięciu w chwili, gdy przeciw nim samym ciągnęły wojska koronne, nie mogli myśleć - i ruszyli dalej. Ale pan Grodzicki walił za nimi z dział, aż się mury zamkowe trzęsły, nie tyle, by im szkody przyczynić, gdyż przechodzili w znacznej odległości, ale aby ostrzec wojska nadpływające Dnieprem, które mogły znajdować się już niedaleko.
Przede wszystkim jednak huk dział kudackich odbił się w sercu i uszach pana Skrzetuskiego.

Henryk Sienkiewicz,
Ogniem i Mieczem,
tom I, rozdział XV




Tu wszystek stek ludzi rycerskich i pogranicznych i niby Kudak kiedyś nasz polski, około którego bywały ustawiczne bitwy, tak że gdyby ścisnął garść tej tu ziemi, tedyby krew z niej wysiknęła."

Jan III Sobieski,
Listy do Marysieńki,
Strygonium, 28 X [1683]


Wydrukuj stronę